Izotretynoina ‒ właściwości, działanie i zastosowanie izotretynoiny

Izotretynoina jest najskuteczniejszym, ale zarazem najbardziej kontrowersyjnym lekiem na trądzik. Ta pochodna witaminy A cechuje się bowiem niezwykle silnym działaniem, które możne przynosić zarówno szerokie korzyści, jak i dotkliwe skutki uboczne. I choć o leczeniu izotretynoiną decyduje lekarz dermatolog, to do pacjenta należy ostateczna decyzja: brać czy nie brać?



Izotretynoina jest przede wszystkim lekiem na trądzik. Źródło: shutterstockIzotretynoina jest przede wszystkim lekiem na trądzik. Źródło: shutterstock
  1. Jak działa izotretynoina?
  2. Wskazania do stosowania i sposób leczenia izotretynoiną
  3. Czy izotretynoina jest skuteczna?
  4. Skutki uboczne izotretynoiny
  5. Długofalowe skutki przyjmowania izotretynoiny
  6. Czy warto podjąć leczenie izotretynoiną?
Związek znany dziś pod nazwą izotretynoiny odkryto w latach 60-tych ubiegłego stulecia w Szwajcarii. Wówczas to właśnie Werner Bollag, pracujący dla znanej firmy farmaceutycznej Roche, próbując znaleźć lek na raka skóry uzyskał w laboratorium kwas all-trans-retinowy. Niestety, w toku badań klinicznych okazał się on nieskuteczny wobec komórek nowotworowych, przynosząc jednak zaskakująco pozytywne rezultaty w leczeniu trądziku młodzieńczego (Acne vulgaris). W 1982 r. izotretynoina została oficjalnie wpisana na listę leków dopuszczonych do obrotu i tak rozpoczęła się jej burzliwa kariera.

Jak działa izotretynoina?

Z chemicznego punktu widzenia izotretynoina jest retinoidem, który nasze ciała produkują w sposób naturalny w bardzo małych ilościach. Na poziomie komórkowym łączy się ona z receptorami nuklearnego kwasu retinowego i wpływa na programowanie różnicowania się i śmierci komórek. Co to oznacza dla organizmu? W wielkim skrócie dochodzi do znaczącej redukcji wydzielania sebum przez komórki skóry, wskutek czego pory przestają się zapychać, a bakterie nie mają odpowiednich warunków do rozwoju. Izotretynoina nie ma więc żadnego działania bakteriobójczego, ale skutecznie uniemożliwia rozrost drobnoustrojów takich jak P. acnes, prowadząc do ich stopniowej eliminacji z powierzchni skóry.

Wskazania do stosowania i sposób leczenia izotretynoiną

Początkowo izotretynoinę zalecano wyłącznie do leczenia najcięższych postaci trądziku, określanego fachowo jak trądzik skupiony oraz trądzik cystowy. Dopiero na przestrzeni dekad zastosowanie owo zostało rozszerzone i objęło również trądzik o średnim nasileniu, o ile nie poddaje się on leczeniu antybiotycznemu bądź przebiega z bardzo silnym łojotokiem oraz tendencją do bliznowacenia.  W ostatnich latach wskazaniem do terapii stało się nawet złe samopoczucie psychiczne i kompleksy wynikające z przykrych zmian na twarzy. Przypomnijmy, że trądzik młodzieńczy dotyka nawet 80% nastolatków, a w cięższych postaciach bywa przyczyną depresji, izolacji społecznej, a nawet myśli samobójczych.

W żadnym razie izotretynoina nie powinna jednak być lekiem pierwszego wyboru przed wypróbowaniem innych terapii, zwłaszcza leków miejscowych oraz antybiotyków!

Leczenie izotretynoiną w przypadku kobiet musi być poprzedzone testem ciążowym oraz edukacją pacjentki w zakresie koniecznego stosowania antykoncepcji, w przypadku prowadzenia aktywnego życia seksualnego. Lek posiada bowiem silne działanie teratogenne, co oznacza, że jest jednoznacznie szkodliwy dla płodu, powodując poważne wady wrodzone serca i układu kostnego, jak również spontaniczne poronienia. Ochrona przed ciążą powinna trwać jeszcze ponad miesiąc po zakończeniu terapii ze względu na potencjalne ryzyko nadmiaru kwasu retinowego we krwi. Poleca się przy tym tabletki hormonalne, jako najbardziej skuteczne, idealnie w połączeniu z fizycznymi środkami ochrony – chodzi o to, aby do minimum zredukować ryzyko ciąży, która wiązałaby się z poważnym dramatem dla kobiety. W przypadku mężczyzn lek nie wpływa w żaden sposób na płodność ani jakość nasienia.

Samo leczenie obejmuje przyjmowanie przez okres 4-6 miesięcy przepisanych przez lekarza pigułek. Bierze się je codziennie, idealnie z jedzeniem, zaś niektórzy pacjenci wymagać mogą przedłużenia terapii w przypadku nieosiągnięcia satysfakcjonujących rezultatów. Problemem bywa dobór odpowiedniej dawki – niższe wiążą się ze znikomym ryzykiem działań niepożądanych, wyższe z kolei są zdecydowanie skuteczniejsze, choć obarczone skutkami ubocznymi o dużym często nasileniu. W literaturze medycznej poleca się ustalenie początkowej dawki na poziomie 0.5 mg na kilogram wagi ciała dziennie, ale w trakcie leczenia może ona ulec zmniejszeniu lub zwiększeniu w zależności od reakcji pacjenta.
Izoretynoinę przyjmuje się w postaci miękkich pigułek. Źródło: shutterstock

Czy izotretynoina jest skuteczna?

Nie ma drugiego tak skutecznego leku na trądzik jak izotretynoina. Szacuje się, że 50-90% przyjmujących ją pacjentów doznaje całkowitego wyleczenia i nigdy więcej nie musi podejmować kolejnego leczenia. Owszem, w ciągu pierwszych kilku tygodni terapii około 20% pacjentów obserwuje pogorszenie symptomów, zaś jeden na pięciuset doświadcza nawet znacznego zaostrzenia trądziku. Po standardowych 6 miesiącach kuracji rezultaty są jednak zazwyczaj bardzo zadowalające, a żaden antybiotyk nie odnotowuje takiej skali skuteczności!
Diagram przedstawiający podsumowania zalet i wad leczenia trądziku tretynoiną; opracowanie własne

Skutki uboczne izotretynoiny

Hamując wydzielanie sebum izotretynoina zwalcza trądzik, ale pozbawia skórę naturalnej warstwy ochronnej. W rezultacie u pacjentów obserwuje się cały szereg objawów związanych z suchością naskórka, przede wszystkim: spierzchnięte usta, łuszczenie się i świąd skóry, wysychanie śluzówki nosa i związane z nim krwawienia, podrażnienia oczu i powiek, zapalenia spojówek, przerzedzanie się włosów i wysypki rumieniowe. Na szczęście, część tych dolegliwości można skutecznie łagodzić za pomocą kremów nawilżających, żeli, pomadek ochronnych czy sztucznych łez. W badaniach krwi często wykrywa się również oznaki niedokrwistości, zaburzenia liczby płytek krwi oraz zwiększenia poziomu opadu Biernackiego, rzadziej zaś obniżenie liczby białych krwinek, w moczu natomiast obecność białka i krwinek.

Nieco bardzie przykre i trudniejsze w kontroli są takie skutki uboczne jak bóle stawów i mięśni oraz bóle pleców obserwowane nawet u 15% pacjentów, zaburzenia jelitowe oraz problemy z układem moczowym zgłaszane przez ok. 5% pacjentów, jak również bóle głowy, zwiększona wrażliwość na promieniowanie słoneczne oraz pogorszenie się widzenia po zmroku.

Oddzielną grupą działań niepożądanych, które choć dotyczą zaledwie ok. 1% przyjmujących izotretynoinę, wydają się bardzo niepokojące, są skłonności do depresji oraz myśli samobójcze. Badania w tym zakresie dają sprzeczne rezultaty, a sceptycy wskazują, że nastolatki ogólnie skłonne są huśtawek nastroju, ale w niektórych przypadkach wskazana bywa rzeczywiście konsultacja psychiatryczna. W 2019 r. odnotowano w Stanach Zjednoczonych dziesięć samobójstw nastolatków związanych z terapią izotretynoiną!

Wreszcie, do bardzo rzadkich, ale udokumentowanych skutków ubocznych przyjmowania izotretynoiny należą również powiększenie węzłów chłonnych, zwiększenie poziomu kwasu moczowego we krwi, drgawki, senność, upośledzenia słyszenia, krwotoki żołądkowo-jelitowe, zapalenia ścięgien lub nerek. Jak widać nie są to dolegliwości bagatelne.

Długofalowe skutki przyjmowania izotretynoiny

Niestety, terapia lekami na bazie izotretynoiny może również niebezpiecznie podnosić poziom lipidów we krwi, zwłaszcza trójglicerydów i cholesterolu. Co prawda, wpływ ten powinien ulec minimalizacji po zakończeniu leczenia, ale zdarza się, że w toku dojdzie do zaburzeń pracy wątroby. Ryzyko trwałych uszkodzeń jest na szczęście bardzo niewielkie, ale z tego powodu poleca się wykonywanie pacjentom regularnych testów wątrobowych.

Ponadto do bardzo rzadkich, ale trwałych następstw przyjmowania izotretynoiny zalicza się nadmierne kostnienie czaszki oraz przedwczesne zamknięcie nasady kości długich. Mówiąc językiem laickim, młodzież przyjmująca lek w okresie wzrostu może doświadczać zaburzeń wzrostu, a dodatkowo mówi się również o osłabionej strukturze kości, a także schorzeniach dysków kręgosłupa, które są zwykle nieodwracalne. Wreszcie, także nieswoiste zapalenie jelit może być trwałym następstwem przyjmowania izotretynoiny, a w literaturze medycznej opisane są przypadki koniecznej resekcji jelit po terapii trądziku!

Podsumowując, choć bardzo poważne skutki uboczne izotretynoiny należą do rzadkości, mogą one teoretycznie zaważyć na życiu bardziej niż trądzik – w kilku przypadkach producenci musieli już wypłacać chorym ogromne odszkodowania z tego powodu!
Suche, popękane usta są najczęstszym skutkiem ubocznym stosowania izotretynoiny. Źródło: shutterstock

Czy warto podjąć leczenie izotretynoiną?

Zdaniem wielu lekarzy izotretynoina ze wszystkimi swoimi skutkami ubocznymi jest i tak bezpieczniejsza niż długotrwałe stosowanie antybiotyków, konieczne przy leczeniu cięższych postaci trądziku. Wpływ antybiotykoterapii na mikroflorę bakteryjną jelit jest bowiem długofalowy i dalekosiężny.

Naukowcy z Uniwersytetu Kalifornii w 2020 r. opublikowali apel, aby uczynić izotretynoinę bardziej dostępną. Ich zdaniem, nawet wziąwszy pod uwagę sugerowany związek między terapią a depresją i skłonnościami samobójczymi u nastolatków, nieleczony trądzik może daleko wyraźniej stygmatyzować całe życie, również przyczyniając się do zaburzeń natury psychologicznej.
Izotretynoiny nie powinny przyjmować kobiety karmiące piersią, bowiem brakuje danych na temat ewentualnego przenikania substancji do mleka. Zabronione jest również podawanie jej dzieciom młodszym niż 12 lat. U osób cierpiących z powodu silnego lub niedającego się leczyć innymi sposobami trądziku jest to jednak alternatywa warta uwagi, zwłaszcza, jeśli leczenie będzie przebiegać pod okiem doświadczonego lekarza.
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Drugbank; “Isotretinoin”; data dostępu: 2021-02-08
  2. Alison Layton; “The use of isotretinoin in acne”; data dostępu: 2021-02-01
  3. James J. Leyden i in.; “The Use of Isotretinoin in the Treatment of Acne Vulgaris”; data dostępu: 2021-02-08
  4. University of California; “Doctors urged to reconsider controversial acne drug”; data dostępu: 2021-02-08
  5. The Dermatologist; “A Review of Recent Isotretinoin Studies”; data dostępu: 2021-02-08
  6. Nermin Karaosmanoğlu i in. ; “Analysis of musculoskeletal side effects of oral Isotretinoin treatment: a cross-sectional study”; data dostępu: 2021-02-08
Ocena (4.7) Oceń:
Pasaż zakupowy