STARORZECZE. Definicja pojęcia - starorzecze, jezioro meandrowe, jezioro przyrzeczne, paleomeander
Ekologia.pl Wiedza Encyklopedia starorzecze
Definicja pojęcia:

starorzecze

Spis treści

Starorzecze, jezioro meandrowe, jezioro przyrzeczne, paleomeander – niewielki zbiornik słodkowodny stanowiący fragment dawnego zakola rzeki (meandra) całkowicie oddzielony od głównego koryta rzecznego (starorzecza naturalne) bądź połączony trwale lub okresowo z uregulowanym korytem rzeki (starorzecza antropogeniczne). Starorzecza naturalne powstają w dolinach rzecznych w wyniku przerwania szyi meandru pod wpływem wód wezbraniowych i jego oddzielenia od koryta rzeki wałem przykorytowym powstałym wskutek sedymentacji niesionych z jej nurtem piasków i mułów. Starorzecza są nietrwałymi zbiornikami wodnymi szybko ulegającymi sukcesji ekologicznej, czego bezpośrednim skutkiem jest ich stopniowe wypłycanie i zamulanie, zarastanie roślinnością i przekształcanie się w bagna, trzęsawiska lub torfowiska wysychające wraz z parowaniem wody. Starorzecza są siedliskami przyrodniczymi o dużej różnorodności biologicznej – stanowią miejsce życia wielu gatunków roślin i zwierząt.

Proces powstawania starorzecza

Starorzecze, zwane także jeziorem przyrzecznym, jeziorem meandrowym i paleomeandrem, jest zbiornikiem wodnym stanowiącym fragment dawnego zakola rzeki (meandru), który jest całkowicie oddzielony od głównego koryta rzeki (starorzecze naturalne) bądź posiada trwałe lub okresowe połączenie z korytem rzecznym (starorzecze antropogeniczne). Meandry, czyli zakręty koryta rzeki w kształcie pętli, tworzą się z reguły na rozległych i nisko położonych równinach zalewowych w dolnym i środkowym biegu rzeki w wyniku zachodzących na jej przeciwległych brzegach procesów erozji bocznej i sedymentacji osadów. Brzegi wklęsłe (zewnętrzne) są podmywane przez wodę i wcinają się w głąb lądu, natomiast na brzegach wypukłych (wewnętrznych) osadzają się piaski i żwiry niesione wraz z nurtem rzeki. Meandry wraz z upływem czasu przesuwają się stopniowo ku ujściu rzeki, poszerzając dolinę rzeczną.

Proces powstawania starorzecza składa się z trzech głównych etapów:

  • utworzenie szyi meandrowej, czyli wąskiego przesmyku lądowego położonego między dwoma ramionami meandru, w wyniku zwiększenia się promienia ich krzywizny i przybliżenia do siebie pod wpływem erozji bocznej brzegów wklęsłych;
  • przerwanie szyi meandrowej pod wpływem silnych wód wezbraniowych lub erozji bocznej wklęsłych brzegów obydwu ramion meandru, prowadzące do wyprostowania i skrócenia biegu rzeki oraz utworzenia nowego koryta rzecznego;
  • całkowite oddzielenie meandru od nowo utworzonego koryta rzecznego przez wał przykorytowy tworzący się podczas wezbrań w wyniku sedymentacji niesionych z nurtem rzeki osadów drobnoziarnistych (np. piasków, żwirów).

Kształtowanie się starorzeczy w dolinach rzek meandrujących warunkowane jest głównie przez budowę geologiczną i ukształtowanie terenu oraz reżim hydrologiczny rzeki, czyli ogół zjawisk hydrologicznych zachodzących w rzece w ciągu roku. Istotnymi czynnikami są także parametry geomorfologiczne i glebowe oraz sposób zagospodarowania zlewni. Starorzecza naturalne mają zwykle kształt sierpa (np. starorzecza Drwęcy i Brdy); starorzecza powstałe w wyniku regulacji rzek roztokowych posiadających kilka koryt rozdzielonych licznymi ławicami i mieliznami są długimi i wąskimi zbiornikami przyrzecznymi (np. starorzecza dolnej Wisły).

Starorzecze Tanwi. Źródło: Mariusz Klarowicz/Shutterstock

Sukcesja starorzecza naturalnego

Starorzecza są niewielkimi i stosunkowo płytkimi zbiornikami wód stojących o powierzchni wynoszącej od kilkuset do kilkudziesięciu tys. m² i głębokości maksymalnej sięgającej 2-3 m. Starorzecza naturalne są z reguły akwenami nieprzepływowymi, nie posiadającymi stałego połączenia z korytem rzecznym za wyjątkiem wezbrań powodziowych; stan ich wód zależny jest w dużej mierze od stosunków wodnych i ilości opadów atmosferycznych występujących na określonym obszarze zlewni. Są nietrwałe i szybko ulegają sukcesji ekologicznej, czyli procesowi ciągłych, ukierunkowanych i stopniowych zmian struktury gatunkowej biocenozy w odpowiedzi na warunki środowiskowe zmieniające się z upływem czasu (np. temperaturę, stopień natlenienia wody, zawartość osadów mineralnych i organicznych).


Etapy sukcesji starorzecza naturalnego obejmują:

  • stopniowe wypłycanie i zamulanie starorzecza w wyniku nagromadzenia osadów mineralnych i organicznych pochodzących z rzecznych wód wezbraniowych;
  • zarastanie starorzecza w wyniku szybkiego rozwoju zbiorowisk roślinności wodnej (hydrofitów) i bagiennej (helofitów) przyspieszające proces ich wypłycania;
  • przekształcanie się starorzecza w płytkie i podmokłe obniżenie terenu o charakterze bagna, trzęsawiska lub torfowiska niskiego (łąkowego);
  • wysychanie starorzecza wraz z parowaniem wody i przekształcanie w środowisko lądowe porośnięte zbiorowiskami roślin trawiastych lub drzewiastych.

Proces sukcesyjnego wypłycania, zarastania i zanikania starorzeczy oraz związanych z nimi biocenoz jest w znaczący sposób przyspieszany przez eutrofizację tych zbiorników wodnych spowodowaną nawozami mineralnymi wymywanymi z pół uprawnych lub wykorzystywanie ich w celu odprowadzania zanieczyszczeń. Zagrożenie stanowi również obwałowanie rzek chroniące obszary nadrzeczne przed zalaniem wodami wezbraniowymi, co uniemożliwia uzupełnianie zasobów wodnych starorzecza skutkujące jego zamuleniem lub wyschnięciem.

Proces powstawania starorzecza w dolinie rzeki meandrującej. (infografika)

Flora starorzecza

Starorzecza są istotnymi elementami ekosystemów dolin rzecznych wyróżniającymi się dużą zmiennością środowiska w zależności od powierzchni i głębokości zbiornika, jego zasobności w składniki odżywcze (trofii), przejrzystości wód oraz warunków hydrologicznych panujących na obszarze zlewni (np. ilości opadów atmosferycznych). Starorzecza są płytkimi zbiornikami o bardzo dobrze rozbudowanej i naświetlonej strefie przybrzeżnej (litoralu), cechującymi się wysoką trofią wód i wyraźnie wyższą temperaturą w porównaniu do szybko płynących wód rzecznych. Czynniki te sprawiają, że stanowią optymalne siedliska dla wielu gatunków roślin.


Gatunki roślin charakterystyczne dla starorzeczy obejmują:

  • rośliny wodne (rośliny wodnopączkowe, hydrofity) – rośliny swobodnie unoszące się na powierzchni wody, np. rzęsa drobna (Lemna minor), rzęsa garbata (Lemna gibbaelodeidy), np. wywłócznik (Myriophyllum spicatum), moczarka kanadyjska (Elodea canadensisPotamogeton natans), grzybienie białe (Nymphaea alba), grążel żółty (Nuphar lutea
  • rośliny bagienne (rośliny błotnopączkowe, helofity) – rośliny porastające płytkie wody i brzegi starorzeczy, z korzeniami zanurzonymi w mule lub wilgotnej glebiePhragmites australis), tatarak zwyczajny (Acorus calamus), pałka szerokolistna (Typha latifolia), oczeret jeziorny (Schoenoplectus lacustrisCarex riparia), turzyca błotna (Carex acutiformis).

Z obszarami starorzeczy związane są również zbiorowiska roślinne charakterystyczne dla podmokłych siedlisk lądowych, do których zaliczają się bagienne lasy olszowe (olsy) z olszą czarną (Alnus glutinosa), bory bagienne zbudowane z sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) z niewielką domieszką brzozy omszonej (Betula pubescens), zarośla łozowe z wierzbą szarą (Salix cinerea) lub zbiorowiska mszysto-turzycowe z mchami brunatnymi i niskimi turzycami.

Etapy sukcesji ekologicznej starorzecza naturalnego. (infografika)

Fauna starorzecza

Starorzecza powstające w dolinach rzek meandrujących stanowią cenne siedliska dla licznych gatunków zwierząt, w związku z czym istotnie przyczyniają się do zwiększania różnorodności biologicznej tych ekosystemów. Wody starorzeczy są miejscem życia, żerowania i rozrodu wielu ryb fitofilnych (składających ikrę na roślinności podwodnej), takich jak karpie (Cyprinus carpio), liny (Tinca tinca), karasie (Carassius carassius), sandacze (Sander lucioperca), kozy (Cobitis taenia) i piskorze (Misgurnus fossilis). Liczne są słodkowodne ślimaki (np. żyworódka rzeczna, Viviparus viviparus), małże (np. szczeżuja, Anodonta anatina) i skorupiaki (np. rak szlachetny, Astacus astacus). Starorzecza są miejscem rozrodu żab zielonych (Pelophylax), żaby trawnej (Rana temporaria) i ropuchy szarej (Bufo bufo). Występują tu również ssaki ziemnowodne, jak bóbr (Castor fiber), piżmak (Ondatra zibethicus) i wydra (Lutra lutra).


Starorzecza są środowiskami życia licznych owadów wodnych, jak ważki (Odonata), jętki (Ephemeroptera) i widelnice (Plecoptera). Zróżnicowane zbiorowiska roślinne porastające obszar starorzeczy są ważnymi miejscami lęgowymi dla ptaków wodnych, np. krzyżówki (Anas platyrhynchos), łabędzia niemego (Cygnus olor), łyski (Fulica atra), kokoszki wodnej (Gallinula chloropus), perkozka (Tachybaptus ruficollisbączka (Ixobrychus minutusłozówki (Acrocephalus palustris), rokitniczki (Acrocephalus schoenobaenus), potrzosa (Schoeniclus schoeniclus), świerszczaka (Locustella naevia). Na starorzeczach kolonie lęgowe zakładają śmieszki (Chroicocephalus ridibundus) i rybitwy czarne (Chlidonias niger). Często gniazdują ptaki drapieżne, np. błotniak stawowy (Circus aeruginosus), bielik (Haliaeetus albicilla) i rybołów (Pandion haliaetus).

Obszary starorzeczy są miejscami lęgowymi dla ptaków szuwarowych, np. łozówki (Acrocephalus palustris). Źródło: Vishnevskiy Vasily/Shutterstock
Indeks nazw
Szukaj lub wybierz według alfabetu
A B C D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
Znaki ekologiczne
Qualité France
Qualité France
4.8/5 - (10 votes)
Subscribe
Powiadom o
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments