Granat kamień – opis, właściwości i występowanie granatu

Granat to słowo o kilku znaczeniach luźno się ze sobą kojarzących. Zdaniem naukowców na początku był owoc, Punica granatum, od którego wzięła się nazwa koloru – jeszcze w „Panu Tadeuszu” kojarzona z ciemną czerwienią, ale dziś oznaczająca najciemniejszy z niebieckich odcieni. Kamienie granaty mają wyglądem przypominać pestki owocu i w ogromnej większości są też rzeczywiście żywo czerwone, bardzo rzadko zaś niebieskie.



Granaty z Czech. Źródło: shutterstockGranaty z Czech. Źródło: shutterstock
  1. Granat – co to jest?
  2. Występowanie i pozyskiwanie granatu
  3. Historia granatów
  4. Właściwości granatu
  5. Zastosowania granatu
  6. Symbolizm granatu
  7. Dla kogo granat?

Granat – co to jest?

Geolodzy klasyfikują granaty jako kryształy krzemionki zawierające w swojej strukturze dwa różne typy kationów – dwuwalentnych (magnezu, wapnia, żelaza i manganu) oraz trójwalentnych (aluminium, żelaza lub chromu). W efekcie istnieje kilka rodzajów granatów, które różnią się właśnie obecnością wymienionych wyżej jonów. I tak na przykład almandyn zawiera żelazo i aluminium, pirop magnez i aluminium, zaś spessartyn mangan i aluminium.

Występowanie i pozyskiwanie granatu

Dzięki swojej różnorodności i jednoczesnej powszechności krzemianów, granaty znajdywane są w wielu lokalizacjach na całym świecie. Najczęściej występują w skałach metamorficznych, zwłaszcza gnejsach i łupkach mikowych, rzadziej w skałach magmowych i osadowych. Zdaniem naukowców proces ich formowania często obejmował zderzenie bogatej w aluminium skały osadowej z ogromnymi dawkami ciepła i nacisku. Znajdywane głębiej granaty związane są również lawą i podziemnymi erupcjami, a następnie długotrwałym procesem erozji skał. Spora część kryształów ma charakter mieszany, a występować mogą w zbitych skupieniach lub tzw. naskorupieniach. Znajduje się je też jako pojedyncze kryształy, rzeczne kamienie czy minerały w piaskowych wydmach.

Krajami szczególnie bogatymi w złoża granatów są Australia (nawet połowa światowej produkcji!), USA, Chiny, Brazylia, Namibia, Kenia, Afganistan czy Pakistan. Indie słyną ze swoich czerwonych granatów, Mjanma z pomarańczowych spessartynów, natomiast Tanzania i Iran z pięknych zielonych kamieni. Rosjanie szczycą się natomiast swoim głęboko zielonym, bardzo rzadkim uwarowitem, znajdywanym przede wszystkim w górach Ural. W Europie szczególną renomą cieszą gigantyczne kryształy z Norwegii oraz pięknej barwy kamienie czeskie. W Polsce granaty znajduje się przede wszystkim w Karkonoszach, Górach Izerskich, Masywie Śnieżnika oraz Górach Sowich. W Republice Południowej Afryki są natomiast… odpadem uzyskanym podczas wydobycia diamentów.

Historia granatów

Już starożytni Egipcjanie i Grecy znali i cenili czerwone oraz fioletowe granaty. Archeologowie znajdują ich znaczne ilości w dawnych ruinach i grobowcach. W piramidach egipskich odkryto nawet naszyjniki z granatów liczące sobie ponad 5 tysięcy lat. W rzymskich wykopaliskach identyfikuje się natomiast granatowe sygnety wykorzystywane od odciskania woskowych pieczęci.

W średniowieczu bardzo popularna była technika zdobnicza zwana Cloisonné, a polegająca na wypełnianiu komórek w szlachetnych metalach, zwłaszcza złocie, emalią pozyskaną ze szlachetnych kamieni. Granaty były w tej roli szczególnie cenione, znajdując szerokie zastosowanie w wyrobie arystokratycznych dekoracji w Azji, Wielkiej Brytanii i Skandynawii. Ponadto, na dawnej angielskiej farmie pochodzącej prawdopodobnie z VII w. n.e. znaleziono imponująca kolekcję broni, biżuterii i przedmiotów religijnych dekorowanych granatami. Znaczniej później, bo w XIV w. odkryto wielkie złoża granatów w Czechach, które stały się na kolejnych 500 lat prawdziwym potentatem w zakresie obróbki ciemnoczerwonych kryształów.
Almandyn – rodzaj granatu. Źródło: shutterstock

Właściwości granatu

W ogólnym ujęciu granaty są pięknymi, regularnymi kryształami przyjmującymi najczęściej postać dwunastościanów lub dwudziestoczterościanów. Charakteryzuje je zwykle wysoki poziom przezroczystości oraz przeświecania, czasami ich połysk jest jednak stłumiony i przypomina raczej bursztyn.

Są relatywnie twarde (7-7.5 w skali Mohsa), odporne na wietrzenie, ale mają tendencję do kruszenia się. W powszechnym mniemaniu kojarzą się z czerwienią granatowego jabłka i faktycznie, ogromna większość odmienia się przed odcienie pomarańczy, czerwieni, różu i purpury. Na świecie wydobywa się jednak całkiem sporo zielonych granatów, zaś wyjątkową i bardzo pożądaną rzadkością z kryształy niebieskie, odkryte po raz pierwszy dopiero w 1990 roku!

Naturalnie, przy wspomnianej wyżej różnorodności na uwagę zasługują również bardziej specyficzne odmiany granatów, o nieco odmiennej charakterystyce. Przykładem może być andradyt znajdowany przede wszystkim w Niemczech, Austrii i Rosji, przyjmujący barwy zieleni, żółci, a także czerni, który ze względu na większą zawartość żelaza może wykazywać właściwości magnetyczne! Piękny cynamonowy kolor ma z kolei równie rzadki hessonit, zaś demantoid, będący w rzeczywistości odmianą andradytu, tworzy zielone kryształy, które są w stanie obijać światło lepiej niż diamenty! Rzadkie, czyste demantoidy bywają wręcz bardzo udaną imitacją diamentów. Grossular z kolei swoją nazwę zawdzięcza owocom agrestu (Ribes grossularia) i zarówno kształtem, jak i barwą przypomina letni przysmak ogrodowy. Jest to przy tym kamień bardzo ciekawy ze względu na liczne inkluzje, także wyraziste pomarańczowe jarzenie wydzielane pod wpływem ekspozycji na promieniowanie rentgenowskie.

Co poniektóre granaty wykazują ponadto cenne optyczne zjawiska, takiej jak asteryzm czy efekt kociego oka. W Księdze Rekordów Guinnessa odnotowano największy na świecie granat gwiaździsty ważący 3956 karatów, czyli 791.2 g. Kamień jest obecnie częścią amerykańskiej kolekcji Medici. W USA znajduje się ponadto klasyczne kryształy granatów o średnicy przekraczającej nawet 1 metr!
Tabela przedstawiająca właściwości granatu; opracowanie własne

Zastosowania granatu

Granaty są przede wszystkim cenionym kamieniem jubilerskim, wybieranym chętnie zarówno ze względu na połysk, jak i ciekawe barwy. Z powodu powszechności nie są jednak uważane za wyjątkowo prestiżowe, co odzwierciedla cena biżuterii z granatami. Wyjątkiem od tej reguły są wspomniane wyżej bardzo rzadkie odmiany, za które kolekcjonerzy są w stanie zapłacić ogromne pieniądze. Granaty są z powodzeniem szlifowane (dominuje szlif diamentowy, szmaragdowy oraz kaboszonowy), oprawiane, ale także wykorzystywane samodzielnie jako paciorki w naszyjnikach czy bransoletach.

W wielu kopalniach pozyskuje się też większe ilości drobnych granatów o gorszej jakości, z których wyrabia się piasek abrazyjny o szerokiej skali zastosowania, zwłaszcza w procesach przemysłowych. Zaokrąglone krawędzie czynią go szczególnie praktycznym przy piaskowaniu – w tym celu wykorzystuje się drobinki o rozmiarze większym niż 250 mikrometrów. Mniejsze cząstki w połączeniu ze strumieniem wody o bardzo wysokim natężeniu znajdują z kolei zastosowanie w precyzyjnym cięciu stali. Z granatów przygotowuje się także papier ścierny szczególnie ceniony w stolarstwie do obróbki surowego drewna. Potentatem w tym zakresie jest Australia, gdzie wydobywa się ogromne ilości granatów, m.in. z koryt rzek. Warto dodać, że jako środek abrazyjny proszek z granatów coraz częściej zastępuje klasyczną krzemionkę, która stwarza realne zagrożenia da zdrowia pracujących z nią ludzi.

Ponadto drobinki granatu ze względu na swoją trwałość bywają wykorzystywane w nawierzchniach asfaltowych i farbach o właściwościach antypoślizgowych. Wreszcie, sam piasek znajduje zastosowanie w filtrach do wody.

Bardziej naukowe zastosowania granatów obejmują badania geologiczne mające na celu określenie sposobu kształtowania się skał metamorficznych. Coraz częściej mówi się również o wykorzystaniu kryształów granatu do produkcji baterii litowych oraz laserów.
Oszlifowany granat. Źródło: shutterstock

Symbolizm granatu

Granaty są oficjalnymi kamieniami urodzinowymi dla osób, które przyszły na świat w styczniu oraz tradycyjnym prezentem na drugą rocznicę ślubu.  W Stanach Zjednoczonych granat jest symbolem stanu Nowy Jork, almandyn stanu Connecticut, zaś grossular stanu Vermont.

W kulturach całego świata granaty były uważane za kamienie miłości, przyjaźni, światła i witalności. Według niektórych źródeł sam biblijny Noe miał przynieść na swoją arkę kamień, który świecił, gdy nie było widać słońca ani księżyca – ponoć był nim właśnie czerwony granat. Saksończycy, Celtowie, ale także Indianie Ameryki Północnej wierzyli, że noszenie granatów zapewnia im ochronę; chrześcijańscy i muzułmańscy szczególnie chętnie wdziewali je do bitew – ponoć nawet słynny król Salomon otaczał swe ciało zbroją wysadzaną granatami. Dziś czerwona barwa asocjowana jest przede wszystkim z sercem, krwią, a także siłą kobiecości. Granaty mają wspomagać system krążenia, odtruwać ciało oraz stymulować wewnętrzny metabolizm.

Dla kogo granat?

Granaty mają pobudzać kreatywny potencjał człowieka, symbolizować przyjaźń i miłość. Są więc doskonałym pomysłem na prezent dla osób bliskich, zwłaszcza kobiet. Miłośnikom oryginalności można śmiało polecić coraz popularniejsze zielone granaty, które są dziś cennym trofeum kolekcjonerskim. Ogólnie rzecz biorąc, są to naprawdę piękne kamienie pobawione snobistycznego charakter drogich klejnotów, ale nie ustępujące im wcale pod względem urody!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Britannica; “Garnet”; data dostępu: 2021-08-12
  2. Geoscience Australia; “Garnet”; data dostępu: 2021-08-12
  3. Hobart M. King; “Garnet”; data dostępu: 2021-08-12
  4. Phoebe Shang; “Garnet symbolism”; data dostępu: 2021-08-12
  5. Geology Science; “Garnet”; data dostępu: 2021-08-12
Ocena (3.0) Oceń: