Grzyby chronione w Polsce – przykłady, cele i zasady

Polska to prawdziwa trendsetterka na polu ochrony gatunków i siedlisk grzybów. Jako pierwszy kraj świata objęła ochroną prawną wybrane grzyby jadalne oraz lecznicze. Od początku towarzyszyły im też gatunki cenne dla nauki, choć niejadalne dla człowieka. W latach 80. minionego wieku zagrażały im przede wszystkim rabunkowa eksploatacja oraz chuligańskie niszczenie grzybni. Obecnie obowiązuje czwarte już Rozporządzenie wraz z listą 117 gatunków prawnie chronionych. Wybór bywał trudny. Wymarcie grozi jednej czwartej grzybów naszego państwa. To około tysiąc gatunków!



Borowik szatański – jeden z nielicznych trujących borowikowatych, ściśle chroniony i rzadki w Polsce. Źródło: shutterstockBorowik szatański – jeden z nielicznych trujących borowikowatych, ściśle chroniony i rzadki w Polsce. Źródło: shutterstock
  1. Cele ochrony gatunkowej grzybów w Polsce
  2. Zasady ochrony gatunkowej grzybów w Polsce
  3. Dzieje ochrony gatunkowej grzybów w Polsce
  4. Zmiany w zasadach ochrony gatunkowej
  5. Smaczne lub piękne grzyby wyłączone spod ochrony od 2014 r.
  6. Dlaczego warto poznać grzyby chronione w Polsce?

Cele ochrony gatunkowej grzybów w Polsce

Cele ochrony gatunkowej nie odbiegają w przypadku grzybów od celów analogicznej ochrony roślin i zwierząt. Mają zagwarantować przetrwanie maksymalnej liczby populacji, a zarazem pośrednio ocalić całe ich siedliska. Grzyby jako organizmy połączone mnóstwem symbioz z roślinami naczyniowymi lub zwierzętami, czasem także z innymi grzybami stanowią niezbędny składnik większości ekosystemów lądowych. Czyni to je jednak szczególnie wrażliwymi na zmiany użytkowania ich środowisk naturalnych (Wojewoda 1969, Gumińska i Wojewoda 1985, Wojewoda i Ławrynowicz 2006, Wrzosek i Snowarski 2006). Szczególnie dobrze widać to na przykładzie form pasożytniczych, atakujących czy to drzewa – jak niektóre żagwie i blyskoporek podkorowy, czy to inne grzyby – jak podgrzybek tęgoskórowy rozwijający się na owocnikach tęgoskórów (Szczepkowski i Byk 2010, Szczepkowski i in. 2013).

Zasady ochrony gatunkowej grzybów w Polsce

Najnowsze, wciąż obowiązujące Rozporządzenie (2014) określa tak zakazy jak i odstępstwa od nich. Zakazy mocno różnią się zależnie od: rodzaju ochrony gatunkowej (ścisła lub częściowa) oraz pochodzenia owocników (występujące dziko na obszarach cennych przyrodniczo, występujące dziko na terenach intensywnie użytkowanych np.: ogrodów, szkółek leśnych, trawników miejskich itd., pochodzące z upraw komercyjnych lub hodowli naukowej). Dla wszystkich gatunków chronionych w Polsce zakazy dotyczą przede wszystkim działań umyślnych: uszkadzania, zrywania, pozostałych sposobów niszczenia (np.: przez kopanie, wypalanie całych łąk i pastwisk), ale i świadomego wprowadzania obcych gatunków do polskich środowisk (Kujawa 2015, Kujawa i in. 2020).

Gatunków ściśle chronionych dotyczy więcej zakazów niż gatunków chronionych tylko częściowo. Ściśle chronionych nie można bowiem także: przywozić i wywozić poza granice Polski, przetrzymywać lub posiadać, handlować nimi, dawać w prezencie lub w spadku. Dla większości gatunków Ustawodawca dopuścił odstępstwa od kar za niszczenie siedlisk w sytuacjach gdy technologia prac uniemożliwia przestrzeganie Rozporządzenia (2014). Jednakowoż dla czterech gatunków chronionych ściśle i dla trzydziestu jeden chronionych częściowo nawet racjonalna gospodarka leśna i rolna nie zwalnia od obowiązku troski o ich siedliska. Dla dziewięciu gatunków uważanych za przysmaki bądź lekarstwa Ustawodawca pozwolił na względnie łatwe i szybkie odstąpienie od zakazu zbioru w celach gospodarczych, pod warunkiem wyrobienia zgód GDOŚ lub wojewódzkiego RDOŚ (Kujawa i in. 2020).

Rozporządzenie z 2014 r. wskazuje także cztery drogi ochrony gatunkowej tych organizmów w Polsce. Są to:
  1. Poznanie świata grzybów, zwłaszcza: ocena stanu zachowania populacji oraz ich środowiska, gromadzenie i udostępnianie wiedzy, wymiana danych między naukowcami, urzędami centralnymi i samorządowymi, Lasami Państwowymi etc.;
  2. Ochrona wciąż zachowanych ostoi gatunków chronionych, w tym martwego drewna, starych drzew, tradycyjnie użytkowanych łąk i pastwisk, lasów, moczarów, owocników tęgoskórów (jako żywicieli podgrzybka pasożytniczego) jak również odpowiednia kontrola pozyskiwania okazów do celów badawczych i edukacyjnych;
  3. Uprawa gatunków wciąż pozyskiwanych, tak legalnie jak nielegalnie, ze stanu naturalnego (leczniczych i jadalnych), zwiększanie produkcji już hodowanych gatunków oraz opracowanie metody sztucznej uprawy innych gatunków;
  4. Edukacja całego społeczeństwa w jak najszerszym tego słowa znaczeniu, w tym: szerzenie celów i metod ochrony bioróżnorodności polskich grzybów, upowszechnianie idei kulturalnych grzybobrań, promowanie racjonalnych metod gospodarki rolnej, leśnej i rybackiej, które wręcz sprzyjają ocaleniu gatunków ginących, a przynajmniej im mało szkodzą (Kujawa i in. 2020).

Dzieje ochrony gatunkowej grzybów w Polsce

Polska pozostaje światową liderką w ochronie gatunkowej grzybów. Jako pierwsze państwo dnia 30 kwietnia 1983 r. na mocy Rozporządzenia Min. Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego objęła prawną ochroną 23 gatunki grzybów rzadkich, ginących (a przynajmniej uważanych za takie w latach 80. ubiegłego stulecia) oraz cennych dla nauki. To samo pionierskie Rozporządzenie podawało też dopuszczalne metody przy zbiorze pozostałych gatunków grzybów w celach kulinarnych (Chmiel 2006, Wojewoda i Ławrynowicz 2006, Wrzosek i Snowarski 2006).

Dwa następne rozporządzenia nt. ochrony gatunkowej grzyby, z 1995 i 2001 roku, nie przyniosły większych zmian na liście gatunków objętych ochroną w Polsce. Kolejne wersje rozporządzenia, z 2004 oraz 2014 wydatnie poszerzyły listę gatunków chronionych w kraju. Od 2004 do 2014 ściśle chroniono u nas niemal sto gatunków, a tylko jednego częściowo. Rok 2014 przyniósł prawdziwą rewolucję, albowiem nie tylko zredukował liczbę ściśle chronionych do 54 i rozbudował liczbę częściowo chronionych do 63 gatunków, lecz także skasował ochronę kilku gatunków pospolitych albo obcych geograficznie na naszych ziemiach (Kujawa 2005, 2012, Kujawa i in. 2020).
Promieniak wilgociomierz o intrygujących, a przy tym dość trwałych owocnikach, mogących przetrwać nawet rok. Źródło: shutterstock

Zmiany w zasadach ochrony gatunkowej

Polscy badacze, a zarazem zwolennicy ochrony gatunkowej grzybów sami są mocno podzieleni w kwestii koncepcji listy gatunków prawnie chronionych w Rzeczypospolitej. Część z nich domaga się listy krótkiej, ubogiej w gatunki, za to pełniącej kluczową rolę w edukacji całego społeczeństwa. Pozostali odwrotnie: optują za listą jak najdłuższą, służącą głównie fachowcom (urzędnikom i naukowcom) do ochrony całych siedlisk i jak najrozleglejszych terenów za pomocą koncepcji „gatunków parasolowych”. „Gatunki parasolowe” to takie, jakich czynna i bierna ochrona ratuje całe ekosystemy, a zarazem jest korzystna, a przynajmniej akceptowalna dla rządzących i całych społeczeństw, w tym rolników, leśników, myśliwych, deweloperów oraz ludów pierwotnych (Chmiel 2006, Wojewoda i Ławrynowicz 2006, Wrzosek i Snowarski 2006, Kujawa 2005, 2012).

Ostatnie cztery dekady przyniosły zmianę stosunku do zbioru owocników grzybów. Społeczeństwo polskie zyskało wiele nowych rozrywek i sposobów zarobkowania zastępujących dawne, masowe grzybobrania (Orłoś 1957, Bobiński 1961, 1966, 1976; Skirgiełło 1961, Wojewoda 1965, 1966, 1969, Ławrynowicz 1976, Gumińska i Wojewoda 1985, Grzywacz i Nieto 1989). Z drugiej strony naukowcy uznają dziś, że zbiór samych owocników mało szkodzi większości gatunków, gdyż owocnik to tylko niewielka, nader efemeryczna, część całego organizmu, złożonego niemal wyłącznie z grzybni. Można zatem bez obaw dopuścić zbiór owocników wielu gatunków (Wrzosek i Snowarski 2006, Kujawa i in. 2020). Poza tym bez zbioru owocników sami uczeni nie mogą ich prawidłowo oznaczyć, a potem udokumentować obecności pewnych gatunków grzybów na danym terenie (Chmiel 2006, Wojewoda i Ławrynowicz 2006). Trzecim, ważnym powodem zbioru owocników gatunków ginących i rzadkich bywa wykorzystywanie ich do celów dydaktycznych, zwłaszcza prezentowanie na wystawach grzybów chronionych i na festiwalach nauki (Kujawa 2005, Kujawa i in. 2020).

Wybrane gatunki chronione ściśle i częściowo w Polsce od 2014 r.
  • Berłóweczka czeska: ochrona ścisła
  • Boczniak mikołajkowy: ochrona ścisła
  • Borowik szatański: ochrona ścisła
  • Borowik żółtobrązowy podgatunek królewski: ochrona ścisła
  • Czareczka długotrzonkowa: ochrona ścisła
  • Dwupierścieniak cesarski: ochrona ścisła
  • Pniarek lekarski: ochrona ścisła
  • Promieniak wilgociomierz: ochrona ścisła
  • Szkieletnica wonna: ochrona ścisła
  • Tęgoskór korzeniasty: ochrona ścisła
  • Trufla wgłębiona: ochrona ścisła
  • Wilgotnica czapeczkowata: ochrona ścisła
  • Żagiew korzonkowa: ochrona ścisła
  • Żyłkowiec różowawy: ochrona ścisła
  • Błyskoporek podkorowy (włóknouszek ukośny, czyr brzozy): ochrona częściowa
  • Buławka obcięta: ochrona częściowa
  • Dzwonkówka torfiasta: ochrona częściowa Kurzawka bagienna: ochrona częściowa
  • Ozorek dębowy: ochrona częściowa
  • Podgrzybek tęgoskórowy: ochrona częściowa
  • Poroblaszek żółtoczerwony: ochrona częściowa Smardz jadalny: ochrona częściowa
  • Wodnicha kozia: ochrona częściowa
  • Żagwica listkowata: ochrona częściowa

Smaczne lub piękne grzyby wyłączone spod ochrony od 2014 r.

W 2014 zniesiono ochronę gatunkową kilku gatunków poszukiwanych przez smakoszy, zwłaszcza siedzunia sosnowego (szmaciaka gałęzistego), purchawicy olbrzymiej oraz borowika królewskiego, dziś przeniesionego do rodzaju masłoborowik. Kolejnym grzybem jadalnym, aczkolwiek mało smacznym, pozbawionym ochrony została gąska wielka, inaczej olbrzymia.

Statusu gatunku prawem chronionego pozbawiono też szereg gatunków niejadalnych, ale bardzo efektownych, w tym sześciu gatunków gwiazdoszy (najmniejszego, rudawego, prążkowanego, czarnogłowego, koronowatego a także frędzelkowatego) tudzież dwu gatunków czarek (szkarłatnej i austriackiej).

Skasowano ochronę prawną dla mądziaka psiego (zwanego gwarowo „psim smardzem”) oraz sromotnika fiołkowego. Ta ostatnia zmiana budzi kontrowersje. O ile mądziak malinowy okazał się gatunkiem inwazyjnym i obcym geograficznie, o tyle jego krewniak mądziak psi to grzyb rzadki w Polsce, niemal na pewno narażony na wymarcie. Równie trudne do pojęcia jest skasowanie ochrony sromotnika fiołkowego jako grzyba przywiązanego do specyficznych, narażonych na dewastację siedlisk, zarazem naturalnie rzadkich w Polsce środowisk: wydm nadmorskich. Można zrozumieć usunięcie z listy gatunków chronionych podobnego sromotnika bezwstydnego, bo to rzeczywiście grzyb częsty w całym kraju, do tego spotykany nawet na siedliskach bardzo sztucznych (Kujawa i in. 2020).
Mądziak psi – szeroko rozprzestrzeniony na świecie, ale w Polsce rzadki. Źródło: shutterstock

Dlaczego warto poznać grzyby chronione w Polsce?

Nie chodzi tylko o zaspokojenie naszej ciekawości. Ani o możliwość zabłyśnięcia znajomością tego wciąż dość niszowego tematu u cioci na imieninach. Gatunki ściśle i częściowo chronione w Polsce warto znać, choćby dla uniknięcia mandatów. Choć przepisy i obyczaje związane ze zbiorem grzybów po lasach są u nas w kraju dość liberalne, to jednak i w tej sytuacji można dostać grzywnę. A nawet pozew do sądu.

Straż Leśna ma prawa ukarać nas mandatem za:
  • zbiór owocników gatunków chronionych w Polsce;
  • zbiór jakichkolwiek grzybów, także tych pospolitych i dopuszczonych do obrotu handlowego na terenach ściśle chronionych, zwłaszcza w rezerwatach przyrody i parkach narodowych;
  • zbiór grzybów, nie tylko chronionych, ale w ogóle wszystkich metodami niezgodnymi z prawem, rabunkowymi, chuligańskimi (niszczącymi runo i ściółkę leśną, w przypadku poszukiwań trufli nawet głębsze warstwy gleby), połączony z zakłócaniem ciszy w lesie, płoszeniem zwierzyny, stwarzaniem zagrożenia pożarem (przez rzucanie niedopałków lub palenie ognisk; Kujawa i in. 2020, Siewko 2021).

Najwyższa wysokość grzywny w 2021 roku wyniosła 500 zł. Jeżeli jednak Straż Leśna uzna, że zebraliśmy bardzo dużo owocników w miejscu niedozwolonym do zbioru i/lub zebraliśmy owocniki gatunków ściśle chronionych, o najwyższych kategoriach na ogólnopolskiej i regionalnych czerwonych listach, to może pozwać nas dodatkowo do sądu. Najwyższe kary orzekane przez polskie sądy za rabowanie populacji gatunków chronionych dochodzą do 5 000 zł (Siewko 2021).

Z drugiej strony od 2014 r. zbiór kilku przepysznych gatunków znowu stał się w Polsce najzupełniej legalny, przy zachowaniu pewnych reguł. Możemy bez żadnych zezwoleń i derogacji zbierać wiosną smardze na miejskich trawnikach, szkółkach leśnych, a także ogrodach i działkach. Pamiętajmy jednak, iż takie same smardze wyrosłe w drzewostanach gospodarczych innych niż szkółki, a szczególnie po rezerwatach i parkach narodowych dalej podlegają ochronie! Jadać legalnie możemy także młode owocniki czasznicy olbrzymiej (inaczej purchawicy olbrzymiej). Również smażenie i suszenie siedzunia sosnowego (szmaciaka gałęzistego) ponownie nie wymaga żadnych urzędowych zgód. Podczas prac na wysypisku śmieci i porządkowania parku czy własnego ogrodu nie trzeba dłużej przejmować się obecnością mądziaka malinowego. W toku robót leśnych w żyznych, cienistych grądach i buczynach warto jednakowoż przyglądać się mądziakom, aby nie niszczyć bezmyślnie rodzimego dla Polski, a dość rzadkiego mądziaka psiego.
Lepiej nie zbierać owocników sromotnika fiołkowego nad morzem. Choć ustawodawca skasował jego ochronę gatunkową, to okazy spotykane w rezerwatach (jak np. Helskie Wydmy) i parkach narodowych (np.: Słowińskim) dalej podlegają ochronie. Poza tym wcale nie są dobrym afrodyzjakiem, a w pełni zasługują na ocalenie jako rzadkie w Polsce i cenne dla nauki.
Ekologia.pl (Adam Kapler)

Bibliografia

  1. Bobiński J. 1961; “Rabunkowe grzybobrania ”; Chrońmy Przyr. Ojcz., 17(3): 45-47.;
  2. Bobiński J. 1966.; “Ochrona grzybów naziemnych w Kampinoskim Parku Narodowym”; Sylwan, 110(5): 63-70.;
  3. Bobiński J. 1976. ; “Problem wzbogacania mikoflory i zwiększania plonu grzybów. ”; Wszechświat, 7/8: 192-194. ;
  4. Chmiel M. 2006. ; “Checklist of Polish Larger Ascomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów workowych Polski. ”; W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków. ;
  5. Grzywacz A. Nieto J. 1989. ; “Grzyby chronione. ”; PWRiL, Warszawa.;
  6. Gumińska B., Wojewoda W. 1985. ; “Grzyby i ich oznaczanie. ”; PWRiL, Warszawa. ;
  7. Hilszczańska D. 2015. ; “Popularyzacja upraw truflowych w Polsce jako metody ochrony gatunkowej trufli letniej i zagospodarowania terenów nieleśnych. ”; Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, 17(3): 43-44. ;
  8. Kujawa A. 2005.; “„Rejestr gatunków grzybów chronionych i zagrożonych” - nowa forma gromadzenia danych mikologicznych pochodzących od amatorów. Podsumowanie roku 2005. ”; Przegląd Przyrodniczy, 16 (3-4): 17-52. ;
  9. Kujawa A., Gierczyk B. 2010. ; “Rejestr gatunków grzybów chronionych i zagrożonych w Polsce. Część. III. Wykaz gatunków przyjętych do rejestru w roku 2007. ”; Przegląd Przyrodniczy, 21(1): 8-53. ;
  10. Kujawa A., Gierczyk B. 2011. ; “Rejestr gatunków grzybów chronionych i zagrożonych w Polsce. Część IV. Wykaz gatunków przyjętych do rejestru w roku 2008. ”; Przegląd Przyrodniczy, 22(1): 17-83. ;
  11. Kujawa A. 2012. ; “Ochrona grzybów - czas na reformy! Kolejny głos w dyskusji. ”; Przegląd Przyrodniczy, 23(3): 115-120. ;
  12. Kujawa A. 2015. ; “Zmiany w ochronie gatunkowej grzybów wielkoowocnikowych w Polsce-ku czemu zmierzamy?”; Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, 17(3): 11-16. ;
  13. Kujawa A., Ruszkiewicz-Michalska M., Kałucka I. 2020. (red.) ; “Grzyby chronione Polski. Rozmieszczenie, zagrożenia, rekomendacje ochronne. ”; Inst. Środowiska Rolniczego i leśnego, Poznań.;
  14. Ławrynowicz M. 1976. ; “O kulturę zbierania grzybów. ”; Przyr. Polska, 10: 12-13. ;
  15. Ławrynowicz M. 1981a. ; “Ochrona gatunkowa grzybów. ”; Przyr. Pol., 10: 26-27. ;
  16. Ławrynowicz M. 1981b. ; “Ochrona grzybów i kultura grzybobrań. ”; Wyd. LOP, Warszawa.;
  17. Orłoś H. 1957. ; “Chrońmy od zagłady rzadkie gatunki grzybów. ”; Przyr. Pol., 1(11/12): 4-5. ;
  18. Skirgiełło A. 1961. ; “De la nécessité de la protection des champignons et des terrains respectifs. ”; Ceska Mycol., 15: 153-158;
  19. Szczepkowski A., Byk A. 2010. ; “Nowe stanowiska podgrzybka tęgoskórowego Xerocomus parasiticus (Bull.: Fr.) Quél. w Polsce. ”; Przegląd Przyrodniczy, 21(4): 16-22. ;
  20. Szczepkowski A., Piętka J., Grzywacz A. 2013. ; “Występowanie i zasoby błyskoporka podkorowego Inonotus obliquus (Fr.) Pilát w środkowej i wschodniej Polsce oraz problemy jego ochrony. ”; Sylwan, 157(7): 483-494. ;
  21. Wojewoda W. 1965. ; “Zasługujące na ochronę gatunki grzybów z rodziny sromotnikowych. ”; Chrońmy Przyr. Ojcz., 21(5): 19-24.;
  22. Wojewoda W. 1966. ; “Smardze - rzadkie wiosenne grzyby naszych lasów. ”; Chrońmy Przyr. Ojcz., 22(2/3): 87-92.;
  23. Wojewoda W. 1969. ; “O ochronie grzybów w Polsce. ”; Chrońmy Przyr. Ojcz., 25(4): 5-15.;
  24. Wojewoda W., Ławrynowicz M. 2006. ; “Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce. ”; W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.;
  25. Wojewoda W. 2010. ; “Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych Górnego Śląska. ”; Centrum dziedzictwa przyrody Górnego Śląska. Raporty i opinie, 4: 1-45.;
Ocena (5.0) Oceń: