Piryt kamień – opis, właściwości i występowanie pirytu

 Piryt jest pospolitym minerałem, bardzo szeroko rozpowszechnionym na powierzchni Ziemi. Jego atrakcyjna forma zaskarbiła mu jednak przydomek „złota głupców”, gdyż niewprawne oko łatwo weźmie go za bryłkę szlachetnego kruszcu. To właśnie atrybuty estetyczne wyjaśniają dlaczego piryt jest cenionym przez kolekcjonerów i bywa, choć niesłusznie, nazywany kamieniem szlachetnym.



Piryt zwany jest „złotem głupców”. Źródło: shutterstockPiryt zwany jest „złotem głupców”. Źródło: shutterstock
  1. Występowanie i pozyskiwanie pirytu
  2. Historia pirytu
  3. Właściwości pirytu
  4. Zastosowania pirytu
  5. Symbolizm pirytu
  6. Dla kogo piryt?
Pośród dziesiątek minerałów z gromady siarczków piryt jest tym najczęściej występującym w skorupie ziemskiej. Jako proste połączenie dwóch pierwiastków, żelaza i siarki (FeS2), znajdywany bywa we większości skał i nierzadko zawiera domieszki innych metali, np. niklu, kobaltu, cynku, a nawet złota.

Występowanie i pozyskiwanie pirytu


Istnieje bardzo wiele procesów geologicznych prowadzących do powstania pirytów. Dobrym przykładem jest krystalizacja skały magmowej czy formowanie się stalaktytów. Poza tym piryty bywają często rezultatem hydrotermalnych przemian roztworów mineralnych. W rezultacie znajdowane są w bardzo szerokim spektrum formacji - od skalnych depozytów osadowych po żyły w kwarcach i części składowe skał metamorficznych. Ponadto obecne są w łupkach, pokładach węgla oraz wapieniach. Ich częstymi towarzyszami są takie minerały jak galena, sfaleryt, chalkopiryt, baryt, hematyt czy pirotyn.

Nic dziwnego, że większość krajów świata posiada mniejsze lub większe złoża pirytów. Dawniej liderem w eksploatacji i eksporcie była Hiszpania, dziś największymi producentami są jednak Włochy, Chiny i Holandia, a w dalszej kolejności Peru, Rosja i USA.

Najsłynniejsze włoskie kopalnie zlokalizowane są Rio Marina, Campiano oraz Toskanii. W Polsce piryt wydobywa się m.in. w Górach Świętokrzyskich, Górnośląskim Zagłębiu Węglowym oraz Górach Tarnowskich.

Samo wydobycie pirytu najczęściej ma miejsce w kopalniach odkrywkowych. Okazy kolekcjonerskie izolowane są ostrożnie za pomocą specjalnych narzędzi, te zwykłe zaś pozyskuje się i przetwarza metodami analogicznymi do pozyskiwania rudy żelaza.

Historia pirytu


Piryty znane były już starożytnym Grekom – to oni też ukuli nazwę minerału bazując na słowie „pyrites”, czyli iskrzący. Faktycznie bowiem, pod wpływem uderzenia twardym metalem czy krzemieniem piryt emituje iskry, które wykorzystywane były do rozniecania ognia. Współcześni geolodzy podejrzewają jednak, że antyczne postrzeganie pirytu było znacznie szersze niż dzisiejsze i obejmowało również minerały, które nadsiarczkiem żelaza nie są. A i rozróżnienie ze złotem nie było zawsze oczywiste. Francuski korsarz i odkrywca Jacques Cartier, który w pierwszej połowie XVI w. zawitał do Kanady, przywiózł królowi nad Loarą okręt pełen złota i diamentów. Niestety, okazały się one… pirytem i kwarcami.

Na przełomie XVI i XVII w. piryty wykorzystywano do konstrukcji zamku kołowego w  pierwszych modelach broni palnej, ale później zostały one zastąpione przed twardsze odmiany kwarcu. Jeszcze w XVIII w. jednak określenie piryt uwzględniało jednak również dzisiejsze chalkopiryty oraz arsenopiryty – dopiero w XIX stuleciu dokonano precyzyjnego geologicznego podziału tej grupy minerałów.
Gorączka złota w Stanach Zjednoczonych przyniosła sporą, acz kontrowersyjną popularność żelazowo-siarkowych kryształów, które stały się przedmiotem oszustw i wyłudzeń. Jednocześnie zaczęto rozwijać coraz doskonalsze technologie umożliwiające wyługowywanie siarki ze złóż w celu pozyskania czystego żelaza. Jeszcze wcześniej, bo pod koniec epoki średniowiecza piryty stały się surowcem do produkcji substancji trawiących, które umożliwiały trwałe farbowanie wełny. Uważa się wręcz, że wczesne prace nad przetwarzaniem pirytu stały się jednym z ważniejszych etapów rozwoju przemysłu chemicznego.
Kryształy pirytu. Fot. Shutterstock

Właściwości pirytu


Nadsiarczek żelaza tworzy regularne, izometryczne kryształy, które mogą przyjmować formę sześciościanów, ośmiościanów lub dwunastościanów. Bardzo często występują one w skupieniach bliźniaczych, zwanych, żelaznym krzyżami, lub mnogich – ziarnistych, kulistych czy groniastych.

Ciekawym i unikalnym kształtem pirytów są tzw. framboidy, do złudzenia przypominające maliny. Wszystkie one charakteryzują się wyraźnym metalicznym połyskiem i bladym miedziano-żółtym kolorem, który faktycznie nietrudno jest pomylić ze złotem.

Czysty piryt zawiera 46,67% żelaza i 53,33% siarki. Niestety, minerał bardzo łatwo wietrzeje dając uwodniony tlenek żelaza, np. getyt. W efekcie na powierzchni tworzą się charakterystyczne brązowawe przebarwienia. Owa właściwość wykorzystywana była dawniej do produkcji siarczanu żelaza – hałdy pirytu pozostawiono do zwietrzenia, a następnie ściekającą z nich kwaśną wodę gotowano z żelazem w celu otrzymania soli.

Ponadto, warto wiedzieć, że piryt jest półprzewodnikiem, zaś w dziesięciostopniowej skali twardości minerałów Mohsa szacowany jest na 6-6,5. W konsystencji dość kruchy, łamie się w sposób nieregularny, czasem muszlowy.

Ciekawostka:
Piryt od złota da się odróżnić na podstawie kruchości, twardości i krystalicznej struktury. Szlachetny kruszec nie da się ukruszyć, bowiem jest ciągliwy.
Tabela przedstawiająca właściwości pirytu; opracowanie własne

Zastosowania pirytu


Już historycznie piryt wykorzystywany był jako surowiec do pozyskiwania siarki potrzebnej do syntezy kwasu siarkowego. Obecnie nie jest to co prawda główne źródło żółtego pierwiastka, ale pozyskiwany z pirytu dwutlenek siarki nadal znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle chemicznym i papierniczym. Ponadto z minerału pozyskuje się również surówkę żelaza.

Drobno kruszony piryt bywa ponadto wykorzystywany jako proszek do polerowania, a także stosowany jest w procesie produkcji farb mineralnych w kolorze czerwonym i brunatnym. Stosunkowo nowym wykorzystanie „złota głupców” są katody w niektórych litowych bateriach. Proponuje się również, aby kryształy FeS2 umieszczać w ogniwach fotowoltaicznych ze względu na tani koszt, łatwą dostępność i nietoksyczny charakter. Ponadto, najnowsze badania nad magnetyczną transformacją pirytu otwierają drogę do zastosowania go w produkcji magnetycznych nośników pamięci.

Metaliczne kryształy pirytu są na tyle urokliwe, że wykorzystywane są również do wyrobu biżuterii i innych ozdób. Wyjątkowe okazy bywają również gromadzone w ramach publicznych i prywatnych kolekcji minerałów.

Przy okazji warto wspomnieć o ryzyku, jakie stwarza wydobycie i korzystanie z pirytu. Wspomniana już wcześniej łatwa oksydacja na wilgotnym powietrzu, pogłębiona działalnością bakterii z rodzaju Acidithiobacillus, prowadzi do gromadzenia się kwaśnych wód, zwłaszcza na terenach kopalni. Są one zagrożeniem dla środowiska naturalnego. Utlenianie pirytu wiąże się ponadto z wydzielaniem ciepła, które to zjawisko jest szczególnie niebezpieczne w kopalniach węgla – odnotowano już niejedną spontaniczną eksplozję pyłu z tego powodu. Wreszcie, fragmenty pirytu znajdują się często w materiałach budowlanych, np. betonie. Oksydacja żelazno-siarkowego minerału może prowadzić do pęknięć, a nawet załamania się konstrukcji. Płyty gipsowo-kartonowe zawierające piryt mają wręcz tendencję do rozkładu wspomaganego aktywnością bakterii i mogą wydzielać bardzo nieprzyjemny, siarkowy odór.
Bransoletki z pirytu. Źródło: shutterstock

Symbolizm pirytu


Mimo powszechności pirytu zaskarbił on sobie uznanie nie tylko kolekcjonerów, ale także miłośników teorii leczenia minerałami. Kojarzony jest przede wszystkim z właściwościami ochronnymi – osoba nosząca go na sobie ma być niewrażliwa na ataki psychologiczne, emocjonalne szantaże czy negatywne emocje. Piryt ponoć chroni również przed samym sobą, blokując toksyczne myśli, zwalczając depresję i zaburzenia lękowe. Ma wspierać wewnętrzną siłę i wytrzymałość właściciela, jak również wspomagać jego ciało w walce z infekcjami wirusowymi oraz wzmacniać system odpornościowy i zdrowie dróg oddechowych.

Według teorii feng shui kryształy pirytu warto umieszczać w domowych biurach, w celu przyciągnięcia dobrobytu. Zlokalizowane wokół drzwi frontowych mają z kolei zapraszać do wnętrza pozytywną energię i nowe sposobności.

Dla kogo piryt?


Piryt to przede wszystkim kamień dla oszczędnych. Powszechność przekłada się na stosunkowo niską cenę surowca, z którego mimo to można wyczarować zachwycające metalicznym połyskiem akcesoria i dekoracje. Każdy, kto nie potrzebuje złota czy srebra, aby czuć się dowartościowanym, może z czystym sumieniem postawić na skromny, acz urodziwy piryt. Jako leczniczy amulet przyda się również wszystkim osobom borykającym się często z sezonowymi przeziębieniami i grypami oraz tym, którzy czują się przytłoczeni negatywną energią z otoczenia. Nawet, jeśli ów ochronny wpływ jest jedynie kwestią samospełniającej się przepowiedni, nie ma żadnego powodu, aby nie skorzystać z dobroczynnej mocy przeświadczenia!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

1. „Pyrite” Brtiannica, https://www.britannica.com/science/pyrite, 5/04/2022
„The mineral pyrite” Minerals.net, https://www.minerals.net/mineral/pyrite.aspx, 5/04/2022
2. “Pyrite” Hobart M. King, https://geology.com/minerals/pyrite.shtml, 5/04/2022
3. “Pyrite” Mindat.org, https://www.mindat.org/min-3314.html, 5/04/2022
4. “Top 15 Iron Pyrite Exporting Countries” WorldAtlas, https://www.worldatlas.com/articles/top-15-iron-pyrite-exporting-countries.html, 5/04/2022
5. „Meaning and Uses of Pyrite in Feng Shui” Anjie Cho, https://www.thespruce.com/what-is-pyrite-use-in-feng-shui-1274385, 5/04/2022
6. “Pyrite – A Natural History of Fool’s Gold” David Rickard, Oxford University Press, 2015

Ocena (2.3) Oceń: