Kuchnia czeska ‒ historia, składniki i dania kuchni czeskiej

Mimo bliskości geograficznej i wspólnych słowiańskich korzeni, kuchnia czeska w zasadniczy sposób różni się od rodzimej kuchni polskiej. Najbardziej typowym jej symbolem, oprócz wybornego piwa, są oczywiście „knedliky”, które w mowie potocznej bywają żartobliwym określeniem dla całego narodu. Z naszego punktu widzenia słone knedle podawane do mięsa faktycznie są chyba bowiem największą atrakcją kuchni czeskiej!



Svíčková z knedlikami – szlagier czeskiej kuchni. Źródło: shutterstockSvíčková z knedlikami – szlagier czeskiej kuchni. Źródło: shutterstock
  1. Historia kuchni czeskiej
  2. Typowe składniki kuchni czeskiej
  3. Najbardziej popularne dania kuchni czeskiej
  4. Nawyki żywieniowe Czechów
  5. Czy kuchnia czeska jest zdrowa?
  6. Przepisy w kuchni czeskiej
  7. Kuchnia czeska - co warto z niej pożyczyć?
Czechy z geograficznego punktu widzenia położone są w dość trudnym miejscu na mapie. Z dala od morza, w bezpośrednim sąsiedztwie Niemiec, Polski i Austrii, po części na górzystym obszarze z surowym kontynentalnym klimatem, nie miały nigdy wielkiej możliwości rozwoju terytorialnego czy rolniczej specjalizacji. A i historia nie obchodziła się z nimi łaskawie…

Historia kuchni czeskiej

Kuchnia czeska po części jest wypadkową wspomnianych wyżej warunków geograficznych, ale w dużej mierze została ukształtowana przez dzieje ostatnich stuleci. Widać więc w niej wyraźne naleciałości kultury myśliwskiej, a także słowiańskiego zamiłowania do mącznych potraw, chociaż ogromna większość współczesnej gastronomii jest prostym odbiciem dominacji monarchii Habsburskiej od XVI do XX w. W efekcie wiele dań jest bliskim odbiciem potraw austriackich i niemieckich – od sznycli i wieprzowych pieczeni z kiszoną kapustą po jabłkowy strudel oraz kruche ciasta lineckie (od miasta Linz). Sama Praga w drugiej połowie XIX była jednym z ważniejszych ośrodków Austro-Węgierskiej monarchii, a zdaniem historyków wtedy właśnie dopiero zaczęła kształtować się czeska kuchnia narodowa.

Typowe składniki kuchni czeskiej

Kuchnia czeska jest wyraźnie mięsna, mączna i dość tłusta, ale nie brakuje w niej także słodkości. Z ryb je się przede wszystkim hodowlane karpie i pstrągi, ale w codziennym jadłospisie króluje wieprzowina i drób, a na specjalne okazje często przyrządza się dziczyznę. Wędliny jedzone są chętnie i w dużych ilościach, zwłaszcza szynki i kiełbasy typu „salami”. Typowe dodatki do mięsa to ziemniaki w różnych postaciach, w tym popularne frytki, a także wspomniane już knedliky – drożdżowe, proszkowe, ziemniaczane. Warzywa na talerzu występują przede wszystkim jako ozdoba, choć do niektórych dań tradycyjnie podaje się zasmażaną kapustę, zarówno białą, czerwoną, jak i kiszoną. Popularne są jednak warzywa strączkowe, które wykorzystuje się szeroko w zupach – zwłaszcza soczewica, jedzona chętnie w kwaśnej formie z octem. Czesi są także wielki i miłośnikami grzybów leśnych, które dodawane są do zup oraz mięsiwa.

Sałatki we większości domów pojawiają się jako forma globalizacji kuchni i napływu międzynarodowych trendów. Z przypraw najpopularniejszy jest koperek i kminek, ale klasyczne zioła ogrodowe wykorzystywane są chętnie. Ocet i musztarda również wykorzystywane są bardzo często, a kwaśność zazwyczaj równoważy się cukrem – stąd dość słodkie zupy pomidorowe i śmietanowe sosy.

Czesi słyną również z zamiłowania do maku, z którego nie tylko pieką ciasta i placki, ale którym także chętnie posypują makaron czy knedle z owocami.  Poza tym do wypieków, słodkich dań obiadowych oraz słynnych nalewek alkoholowych wykorzystuje się również często krajowe śliwki, gruszki oraz morele.
Ser smażony w panierce – najpopularniejsza czeska potrawa wegetariańska. Źródło: shutterstock

Najbardziej popularne dania kuchni czeskiej

Co warto zjeść będąc z wizytą u naszych południowych sąsiadów? Niestety, ogólny poziom gastronomii nie jest wysoki – zwłaszcza obsługa w wielu lokalach bywa mało przyjazna. Renomowane restauracje szczycą się jednak takimi daniami jak:
  • Svíčková – nazwa odnosi się do sosu z miksowanej włoszczyzny i śmietany, który podaje się z pieczenią wołową, knedlikami, bitą śmietaną oraz żurawinami;
  • Vepřo knedlo zelo – absolutna klasyka łącząca plastry knedli z pieczonym mięsem wieprzowym oraz gotowaną kapustą;
  • Pečená kachna – kaczka pieczona wiele godzin w niskiej temperaturze i podawana z knedlikami oraz czerwoną zasmażaną kapustą;
  • Smažený sýr – duży kawałek sera żółtego osmażony w panierce i podawany z frytkami i sosem tatarskim; występuje również w wersji z serem pleśniowym (hermelin);
  • Vepřový řízek – kotlet schabowy w panierce podawany z sałatką ziemniaczaną na zimno;
  • Kančí guláš – mało pikantny gulasz z dzika podawany z knedlikami;
  • Ovocne knedliky – owocowe knedle z jagodami, śliwkami i morelami – ulubiony letni przysmak;
  • sycące zupy: czosnkowa z grzankami i serem, kapuściana zelňačka z kiełbasą, kyselica – również na bazie kapusty, ale z kwaśną śmietaną oraz wołowy wywar z małymi klopsikami z wątróbki.

Poza tym w kategorii szybkich dań warto wspomnieć o utopencich, czyli małych kiełbaskach marynowanych z cebulą w octowej zalewie oraz nakládaným hermelínie, czyli serze pleśniowym w zalewie z oleju i ostrych papryczek. Ze słodkich przysmaków na czeskich ulicach ogromną popularnością cieszą się trdelniky, czyli walcowate ciastka pieczone na rożnie i podawane na gorąco z cukrową posypką oraz valašské frgále - niezwykle cienkie i duże placki drożdżowe z twarogiem, marmoladą i kruszonką. Czesi przyrządzają zresztą wiele rodzajów mniejszych i większych kołaczy, które są zwyczajowo podawane na weselach oraz corocznych wiejskich i miejskich festynach.
Diagram przedstawiający cechy charakterystyczne kuchni węgierskiej; opracowanie własne

Nawyki żywieniowe Czechów

Czesi w strukturze dnia niewiele różnią się od Polaków. Tradycyjne śniadanie obejmuje rohliky, czyli podłużne pszenne bułki, których nie kroi się w poprzek, ale smaruje po wierzchu masłem i okłada serem, szynką lub mięsem. Obiad jest daniem najważniejszym i jedzony bywa zwykle ok. 12.00 – czeskie prawo wymaga półgodzinnej przerwy w pracy na ten czas, więc większość ludzi jada na mieście. We wszystkich restauracjach w powszednie dni do godziny 14.00 podaje się tzw. „hotovky”, czyli wybór zazwyczaj 2-5 posiłków z zupą, które są już gotowe i mogą być podane w ciągu kilku minut. Kolacje w wielu domach bywają jedzone na ciepło, choć inni ograniczają się do pieczywa z wędlinami i serami.

Ciekawym zwyczajem kulinarnym są chlebíčky, czyli coś na kształt kanapek. Przygotowane z pieczywa typu bułka paryska, posmarowane pastą, zwykle na bazie majonezu, i obłożone serem, szynką, gotowanym jajkiem, ogórkiem konserwowym oraz papryką pojawiają się przy każdym większym spotkaniu – od urodzin po Sylwestra. Drugim wszechobecnym nawykiem jest… picie piwa, często także bezalkoholowego, w ilości i częstotliwości, która niejednego polskiego piwosza przyprawiłaby o rumieniec wstydu.

Na Wigilię Bożego Narodzenia Czesi spożywają zupę rybną oraz smażonego karpia w panierce z dodatkiem zimnej sałatki ziemniaczanej. W ramach słodkich przekąsek nie piecze się żadnych ciast, ale cukroví – dziesiątki rodzajów drobnych ciasteczek, których receptury bywają rodzinną tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie.
Trdelnik – najpopularniejsze praskie ciastko pieczone na rożnie. Źródło: shutterstock

Czy kuchnia czeska jest zdrowa?

Czeska kuchnia jest bardzo przyjemna i zdecydowanie sycąca, ale nie spełnia wymogów określanych przez uznawane współcześnie standardy odżywiania. Zdecydowanie za mało jest w niej warzyw i owoców, zwłaszcza tych świeżych. Tłuszcze najczęściej pochodzą z mięsa, więc są to kwasy tłuszczowe nasycone, niebezpieczne zwłaszcza z punktu widzenia otyłości i chorób układu krążenia. Zgodnie z danymi UE za rok 2014, Czesi byli siódmym najbardziej otyłym społeczeństwem na naszym kontynencie! Niepokojące są również statystyki dotyczące zachorowalności na raka jelita grubego i związanej z nim śmiertelności – zgodnie z danymi Czeskiej Agencji Prasowej z 2015 r. Republika Czeska plasowała się pod tym względem na szóstym i jedenastym miejscu na świecie! Przypomnijmy, że rak jelita grubego jest w bezpośredni sposób związany z niezdrową dietą, zwłaszcza obfitującą w duże ilości wędlin i alkoholu.

Przepisy w kuchni czeskiej

Houskové knedlíky, czyli klasyczne knedle z pieczywem

Składniki:
  • 10 g świeżych drożdży
  • 250 ml mleka
  • 1 jajko
  • 350 g mąki typu 720
  • 2 czerstwe bułki idealnie pełnoziarniste

Przygotowanie:
Drożdże kruszymy w misie, lekko posypujemy solą i czekamy, aż zmienią konsystencję. Dolewamy letnie mleko i jajko, a całość mieszamy. Stopniowo dosypujemy mąki oraz szczyptę soli i wyrabiamy (ręcznie lub mikserem) gładkie ciasto. Bułki kroimy na centymetrowe kawałki, dorzucamy do ciasta, mieszamy i odstawiamy do wyrośnięcia. Następnie ciasto dzielimy na dwie części, a z każdej formujemy walec i pozostawiamy do wyrośnięcia jeszcze na 5 minut. W szerokim garnku zagotowujemy osoloną wodę i do wrzątku wkładamy oba knedle. Gotujemy na małym ogniu pod pokrywką 8 minut, obracamy i gotujemy dalszych 8 minut. Po odcedzeniu wykładamy na deskę i na gorąco kroimy za pomocą nici w plastry ok. 1-2 cm grubości. Podajemy do sosów.


Koprovka, czyli sos koperkowy do knedli

Składniki:
  • 20 g masła
  • 20 g mąki
  • 550 ml wywaru
  • 200 ml śmietany kremówki
  • 60 ml octu
  • 1 łyżeczka cukru
  • mały pęczek koperku

Przygotowanie:
W garnku rozpuszczamy masło. Gdy się spieni, dodajemy mąkę i smażymy nieustannie mieszając. Gdy powstanie zasmażka dolewamy 1/3 wywaru i dalej mieszamy. Następnie kolejno dolewamy po 1/3 wywaru. Gotujemy na małym ogniu ok. 20 minut, raz na jakiś czas mieszając. Ocet zagotowujemy w małym garnku i odparowujemy do 1/3 objętości. Do sosu dodajemy śmietanę oraz ocet. Doprawiamy do smaku cukrem oraz solą a na koniec wsypujemy koper. Podajemy z knedlikami i jajkami gotowanymi na twardo.

Kuchnia czeska - co warto z niej pożyczyć?

Czechy są rajem dla mięsożerców i miłośników tradycyjnej, rodzinnej kuchni. Trudno schudnąć żyjąc w oparciu o klasyczny jadłospis, więc coraz więcej restauracji wprowadza jako alternatywne dania obiadowe sałatki z kurczakiem i łososiem. Niemniej jednak, w tej ciężkiej, klasycznej gastronomii znajdziemy dania, które mogą zachwycić kubki smakowe i mile zaspokoić apetyt. Szczególnie warto polecić same knedliki, które są naprawdę niezastąpionym  dodatkiem do mięsa przygotowanego z sosem. Poza tym zdecydowanie warto wypróbować przepisy na czeską svíčkovą, drożdżowe koláčky z powidłami, poczciwą koprovkę czy powoli pieczoną kaczkę. Każde z tych dań jest doskonałą propozycją na niedzielny obiad rodzinny!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Food in Every Country; “Czech Republic”; data dostępu: 2020-12-08
  2. Taste Atlas; “Top 50 most popular Czech dishes”; data dostępu: 2020-12-08
  3. myCzechRepublic; “Czech Food and Drink”; data dostępu: 2020-12-08
  4. Iva Vokurkova; “Czech eating habits take a turn for the better”; data dostępu: 2020-12-08
  5. Petra Jansová; “Českým národním jídlem jsou švestkové knedlíky, ne vepřová se zelím, říká historic”; data dostępu: 2020-12-08
  6. Kristina Jakubcova; “Historie české kuchyně”; data dostępu: 2020-12-08
Ocena (0) Oceń:
Pasaż zakupowy