Kuchnia skandynawska ‒ historia, składniki i dania kuchni skandynawskiej

Kuchnia skandynawska to pojęcie bardzo heterogeniczne, bowiem obejmujące zwyczaje kulinarne czterech, bądź co bądź, niezależnych krajów. Łączy je bezsprzecznie podobny klimat i składniki, różne są natomiast kombinacje i sposoby przygotowania posiłków. Wraz z postępującą globalizacją trendów gastronomicznych kuchnia skandynawska jako taka jest jednak coraz lepiej rozpoznawalna i coraz bardziej popularna – bez różnicy czy danie pochodzi ze Szwecji, Norwegii, Finlandii czy Danii.



Smörgås, czyli klasyczne skandynawskie kanapki na jednej warstwie pieczywa. Źródło: shutterstockSmörgås, czyli klasyczne skandynawskie kanapki na jednej warstwie pieczywa. Źródło: shutterstock
  1. Historia kuchni skandynawskiej
  2. Typowe składniki kuchni skandynawskiej
  3. Najbardziej popularne dania kuchni skandynawskiej
  4. Nawyki żywieniowe Skandynawów
  5. Czy kuchnia skandynawska jest zdrowa?
  6. Przepisy w kuchni skandynawskiej
  7. Kuchnia skandynawska - co warto z niej pożyczyć?
Dla większości Polaków kuchnia skandynawska kojarzy się ze specjałami sprzedawanymi w sieci handlowej Ikea oraz przysmakami znanymi z dziecięcej literatury autorstwa Astrid Lindgren. Kto czytał, na pewno nie zapomni jak sympatyczny rozrabiaka Emil z Lönnebergi wpadł na szczudłach przez okno i wylądował w zupie jagodowej, skąd inąd bardzo w Szwecji popularnej. Czym jeszcze może nas zaskoczyć kuchnia skandynawska?

Historia kuchni skandynawskiej

Mimo wspomnianych wyżej różnic i podziałów historia jest elementem scalającym kuchnię skandynawską i nadającym jej faktycznego sensu. Od wczesnego VIII w. po koniec XI w. żeglarskie społeczności Norwegii, Szwecji i Danii podbijały i łupiły bowiem rozległe obszary Europy, aż po Grenlandię, zasadniczo wpływając na średniowieczne losy większości kontynentu. W XI-XII w. Dania rządziła Norwegią, zaś w XIV w. królowa Danii i Norwegii została również królową Szwecji – wspólne korzenie są więc niebagatelne, przy czym Finlandia pozostaje najbardziej odmienną, jak etnicznie tak i kulinarnie, częścią Skandynawii.

Z badań archeologicznych wynika, że Wikingowie chętnie trudnili się rolnictwem i hodowlą trzody, z tym, że mięso wprawnie zamieniali w wędzonki i kiełbasy, zaś mleko najczęściej fermentowali. Żywili się poza tym orzechami, dziko rosnącymi owocami, a przede wszystkim rybami i owocami morza. W krajach, gdzie klimat zawsze był surowy i kapryśny, ludzie musieli lepiej niż gdzie indziej nauczyć się gospodarować i konserwować. Z drugiej strony, geograficzna izolacja Skandynawii pozwoliła nabrać tamtejszej kuchni tradycyjnego kolorytu i dobrobytu, bowiem północne ziemie nie były jak środkowa Europa czy Azja ciągłą sceną walki i zaborczych tendencji.

Typowe składniki kuchni skandynawskiej

Jeśli trzeba by wybrać jeden składnik, który dominuje w całej kuchni skandynawskiej i jest jej wyróżnikiem w skali całej Europy, to będą to na pewno ryby. Dzięki ogromnej skali przemysłu rybołówczego śledzie, łososie, makrele czy dorsze są tanie i tak powszechne, że przygotowuje się z nich nie tylko dania obiadowe i sałatki, ale nawet ciasta i zapiekanki.

W południowej części Skandynawii chętnie je się również dania z wieprzowiny i wołowiny, podczas gdy na północy króluje dziczyzna w postaci reniferów, łosi, a nawet kiełbasy z niedźwiedzia! Norwegowie lubują się również w suszonej baraninie.

Szlagierem kuchni skandynawskiej jest również pieczywo żytnie dostępne w szerokiej gamie kształtów i rozmiarów, łącznie z szalenie popularnych chlebem chrupkim. Z żyta i drożdży przyrządza się nawet słodkie ciemnobrązowe bochenki zwane Vörtbröd czy limpa i podawane głównie na święta. Poza tym je się dość dużo słodkich wypieków doprawianych ulubionym cynamonem i kardamonem oraz owocami.

Jeśli chodzi o owoce, to Skandynawia jest rajem jagód, jeżyn, żurawin, ale także mniej znanych owoców jagodowych takich jak borówka czerwona czy moroszka, będąca odmianą maliny. Przyrządza się z nich konfitury, sosy, soki, a nawet zupy i podaje od śniadania przez obiad, aż po deser. Wśród warzyw królują natomiast ziemniaki, buraki, rzepa i marchew, ale także bardzo popularne grzyby leśne, a z bardziej egzotyczny pomysłów pokrzywy.

Ciekawostka: Skandynawowie biją rekordy w zakresie spożyci kawy oraz mleka!
Gravlax, czyli surowy łosoś z koprem, solą i pieprzem. Źródło: shutterstock

Najbardziej popularne dania kuchni skandynawskiej

Czego warto spróbować podczas podróży na północ Europy?
  • Gravlax – surowy łosoś marynowany w koperku, soli i cukrze, jedzony z żytnim chlebem i musztardą;
  • Klopsy mięsne – to naprawdę szlagier kuchni skandynawskiej. Zazwyczaj przygotowywane z wieprzowiny lub cielęciny, podawane są w Szwecji z ziemniaczanym puree i dżemem, zaś w Danii ziemniakami, kapustą i burakami; w Finlandii nazywane są Lihapullat i jedzone z brązowym sosem;
  • Naleśniki cieszą się popularnością we wszystkich krajach skandynawskich – w Szwecji są to ziemniaczane raggmunk, zaś w Finlandii pieczone w piecu pannukakku.
  • Smörgås – kanapki na jednej warstwie pieczywa, często żytniego, z dodatkiem wędzonych ryb, wędlin, jajek, a czasem nawet kawioru;
  • Surströmming – fermentowany śledź o niezwykle nieprzyjemnym zapachu;
  • Lutfisk – suszony na powietrzu dorsz konserwowany w ługu i jedzony w Norwegii na Boże Narodzenie;
  • Fiskesuppe – norweska zupa rybna z warzywami; Finowie mają swoją wersję Lokikeitto z łososia, zaś Szwedowie bardzo podobną Laxsoppa.
  • zupy owocowe przygotowywane zarówno ze świeżych, jak i suszonych owoców, doprawiane kardamonem, cynamonem i goździkami;
  • Ostkaka – lekki, mało tłusty szwedzki sernik tradycyjnie przygotowywany z serwatki;
  • Rødkål – duńska duszona czerwona kapusta z sokiem z porzeczki;
Diagram przedstawiający cechy charakterystyczne kuchni; opracowanie własne

Nawyki żywieniowe Skandynawów

Mało kto nie słyszał popularnego określenia „szwedzki stół” odnoszącego się do bufetowo podawanych posiłków. Smörgåsbord to w Szwecji, Danii i Norwegii jednak coś więcej niż tylko sposób serwowania. Celebrowany zarówno w porze śniadaniowej, jak i obiadowej, składa się z szerokiego wyboru wspomnianych wyżej kanapek, marynowanych i wędzonych ryb, sałatek, pasztetów, ale często także dań na ciepło i stał się już kanonem w hotelarstwie czy przy biznesowych spotkaniach. Duńczycy i Norwegowie najczęściej raczą się zimnym bufetem w porze obiadowej i dopiero wieczorem jedzą jedyny posiłek na ciepło. We Szwecji częściej je się ciepły obiad koło południa.

Śniadania skandynawskie są najczęściej lekkie i nierzadko ograniczają się do kawy z ciastkami, np. popularnymi bułeczkami cynamonowymi (Kannelbulle) lub szafranowymi. Alternatywnie spożywa się również chleb z masłem i dżemem. Ponadto koło 14.00-15.00 podaje się często słodkie zakątki z kawą lub herbatą.

Święta Bożego Narodzenia są celebrowane bardzo hucznie i z doskonałą oprawą kulinarną. Poza pierniczkami wypieka się inne ciastka (np. słynne maślane duńskie Småkager) i bułeczki, a ze słonych dań dominują oczywiście ryby, ale także pieczeń wieprzowa (w Danii), żeberka (w Norwegii), gotowana szynka (Szwecja). Popularne są również ryżowe puddingi, duszona kapusta czerwona czy karmelizowane ziemniaki.

Skandynawowie lubują się również w ciepłych, korzennych napojach na bazie alkoholu i nie tylko – w Szwecji pije się na przykład fermentowany Julmust oraz Glögg, czyli grzane wino popularne również w Finlandii i Danii.
Kringle – czyli cynamonowy wieniec. Źródło: shutterstock

Czy kuchnia skandynawska jest zdrowa?

Niewątpliwą zaletą kuchni skandynawskiej jest jej prostota, która m.in. przekłada się na stosunkowo niewielką ilość dań smażonych – preferowane są potrawy gotowane, suszone, surowe, a ryby często się grilluje. Sama ilość tłustych morskich ryb i owoców morza jest zdecydowanie godna pochwały, przede wszystkim ze względu na podaż kwasów omega 3. Popularność korzennych przypraw doskonale sprzyja trawieniu, zaś żytni chleb pełnoziarnisty jest również zdecydowanym atutem zdrowotnym.

Na minus Skandynawom można natomiast policzyć ograniczoną ilość warzyw, który wynika oczywiście z trudnego klimatu. Sporo je się również dań na słodko – łącznie z zupami i sosami do obiadu, a większość posiłków jest raczej kaloryczna. W skali wyznaczonej przez zdecydowanie niezdrową kuchnię niemiecką a chwaloną przez dietetyków kuchnię śródziemnomorską, kuchnia skandynawska plasuje się więc gdzieś pomiędzy!

Przepisy w kuchni skandynawskiej

Lohikeitto – fińska zupa z łososia

Składniki:

Przygotowanie:
Na maśle podsmażamy por, ok. 10 minut. Z łososia odcinamy skórę i gotujemy w garnku razem wywarem lub wodą przez 10 minut. Odcedzamy, a następnie łączymy z porem, posiekaną marchewką i ziemniakami oraz połową kopru. Gotujemy aż ziemniaki zmiękną, a następnie dodajemy pokrojonego w kawałki łososia, ziele angielskie oraz kremówkę i gotujemy na małym ogniu kilka minut. Doprawiamy solą i pieprzem, a na koniec posypujemy resztą kopru.


Szwedzki sernik Ostkaka

Składniki:

Przygotowanie:
W misce ubijamy jaja z ¼ szklanki cukru, dodajemy migdały, mleko, mąkę ryżową, twaróg i kremówkę i dokładnie mieszamy. Przelewamy ciasto na natłuszczonej blachy i pieczemy ok. 1 godziny w temperaturze 170 stopni C. Truskawki kroimy i łączymy z łyżką cukru oraz szczyptą czarnego pieprzu. Podajemy sernik na ciepło obłożony truskawkami.

Kuchnia skandynawska - co warto z niej pożyczyć?

Dla Polaków kuchnia skandynawska przedstawia się o tyle atrakcyjnie, że dostępne są nam bez problemów prawie wszystkie jej składniki i to w świeżej, regionalnej postaci. Poza wyjątkami w postaci słynnych „aromatycznych” ryb, jest to kuchnia mało kontrowersyjna, smaczna i różnorodna, odpowiadająca poniekąd modnej duńskiej koncepcji „hygge” oznaczającej komfort, przytulność i szczęście. Przepis na szwedzkie pierniczki Pepparkaror już podbił świąteczne menu w wieku krajach świata, ale dodatkowo na pewno warto spróbować pysznych zup rybnych, pomysłów na kanapki czy klopsy mięsne. Kuchnia skandynawska jest łagodna, mało pikantna, sycąca, ale kolorowa i powinna zadowolić zarówno konserwatystów, jak i miłośników nowych smaków!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Terri Mapes; “5 Favorite Scandinavian Foods”; data dostępu: 2020-12-16
  2. ScandiKitchen; “Scandinavian Food”; data dostępu: 2020-12-16
  3. Taste Atlas ; “Top 50 MOST POPULAR SCANDINAVIAN FOODS”; data dostępu: 2020-12-16
  4. Bob Brooke ; “Scandinavian Cuisine— A Communion With Nature”; data dostępu: 2020-12-16
  5. Lauren Furey; “All about Nordic cuisine: Tastes, influences and the food movement that put it on the map”; data dostępu: 2020-12-16
Ocena (5.0) Oceń:
Pasaż zakupowy