Krzyca - opis, właściwości i zastosowanie. Zboże krzyca ciekawostki

Krzyca to jedna z najstarszych odmian żyta, która ma wiele wspólnego ze Wigilią św. Jana i tradycyjną gospodarką żarową. Zboże krzyca jest już niemal całkowicie zapomniane, jednak dawniej używano go do produkcji mąki i wypieku delikatnego w smaku pieczywa. Obecnie kłosy krzycy rosną na niewielkich leśnych lub górskich polach i są wykorzystywane jako pasza dla lokalnej zwierzyny. Czy krzyca wróci jeszcze do łask i zagości na półkach sklepowych tuż obok orkiszu?



fot. dreamstimefot. dreamstime

Krzyca (Secale montanum Guss.), zwana żytem świętojańskim lub leśnym to gatunek z rodziny wiechlinowatych, podobnie jak kukurydza, pszenica czy proso. Dzikie okazy można obecnie spotkać w basenie Morza Śródziemnego. Roślinę tę wyróżniają wąskie kłosy i cienka, długa słoma. Jej pokrewieństwo z powszechnym żytem chlebowym powoduje, że krzyca łatwo się z nim krzyżuje. Ta pastewna odmiana żyta, mimo doskonałej odporności na trudne warunki klimatyczne i glebowe, daje niewielki plon. Jej dobrze ulistnione łodygi stanowią jednak doskonałą paszę dla zwierząt. Mimo że roślina ta była w XIX wieku zbożem powszechnie uprawianym w Europie Środkowej, dzisiaj w naszym kraju uprawiają ją jedynie leśne koła łowieckie, głównie na Podhalu i w województwie kujawsko-pomorskim. Co ciekawe, poza przeznaczeniem paszowym, ziarno tej rośliny doskonale nadaje się do produkcji mąki i wypieku zdrowego pieczywa, które zachowuje świeżość na długo.

Na Świętego Jana obsiej pole krzycą

Krzyca ma wiele odmian, z których najbardziej popularna nosi nazwę żyta świętojańskiego (sieje się na św. Jana). Jej ziarna są odporne na niekorzystne warunki glebowe i ciężkie warunki uprawy. Krzycę o ziarnach grubych określa się mianem kampińskiego żyta, zaś gatunek o wyraźnie długich nasionach to krzyca olbrzymia. Dzięki temu, że obecnie rolnicy otrzymują specjalne środki finansowe przeznaczone na uprawę starych gatunków zbóż, które są zagrożone wyginięciem, krzyca w przyszłości być może wróci do łask. Żyto świętojańskie najlepiej udaje się na glebach gliniastych lub czystym ugorze. Jeżeli planujemy wzbogacenia naszego gospodarstwa o uprawę krzycy, powinniśmy zwrócić uwagę na kilka faktów dotyczących tej rośliny:
Krzyca. By Daderot [Public domain], from Wikimedia Commons
żyto
Żyto - pixabay.com


Zboże rosnące wśród popiołów

Krzyca stanowi genetycznie starszą formę żyta ozimego, jeszcze nieuszlachetnioną. Współczesne opracowania rolnicze opisują to zboże przede wszystkim pod kątem jej obecnego zastosowania w gospodarce jako zboża pastewnego. Znalezienie informacji na temat jej rozwoju i wykorzystania w przeszłości jest trudne. Wizerunków krzycy na próżno można się doszukiwać również w starodawnych herbarzach, ilustracjach i dokumentach dotyczących historii rolnictwa. Tylko nieliczne z podań wskazują na specyficzną odmianę tego zboża.

Ciekawostki historyczne
Krzyca pochodzi z Karpat i jest powszechnie uważana za jedną z najstarszych odmian żyta, której uprawa została, poza nielicznymi terenami górskimi i leśnymi niemal całkowicie zaniechana. Wypadanie ziarna z kłosów tego zboża i ciemny kolor mąki powodował, że rolnicy, często ze względów praktycznych, decydowali się na uprawę innych roślin.
Syreniusz, lekarz i botanik z XVII stulecia, pisze w jednym ze swoich tekstów o życie ozimym, które „gdy przeźrzeje, z plewy i z ości swych snadnie wypada" i  „bujniejsze i plenniejsze bywa" od żyta jarego, natomiast żyto jare „mąki chędoższej, yaś-nieyszej" jest. Nieco dokładniejszy opis krzycy można spotkać u Jana Krzysztofa Kluka, polskiego przyrodnika i księdza z XVIII wieku. W swojej publikacji przedstawia on szczegółowy opis tego zboża wraz z jego właściwościami i zbiorem wskazówek odnośnie uprawy. Nazywa on krzycę żytem „szwedzkim” lub „norweskim”. Dopiero w XX wieku badania etnograficzne poprzedzające publikację Polskiego Atlasu Etnograficznego spowodowały wzbogacenie powszechnej wiedzy na temat tego gatunku zboża. Zgodnie ze zgromadzonymi w tym wydawnictwie informacjami, krzyca pochodzi z Karpat i jest powszechnie uważana za jedną z najstarszych odmian żyta, której uprawa została, poza nielicznymi  terenami górskimi i leśnymi niemal całkowicie zaniechana. Wypadanie ziarna z kłosów tego zboża i ciemny kolor mąki powodował, że rolnicy, często ze względów praktycznych, decydowali się na uprawę innych roślin. Pod koniec XIX i na początku XX stulecia krzycę uprawiano na wypalonych zrębach lub czasowo użytkowanych polach, czyli w związku z gospodarką żarową. Roślina rosła zatem na specyficznym,  bogatym w popiół podłożu. Zbiorów tradycyjnie dokonywano sierpem, a na Podhalu – kosą. Zbiór tego zboża zamykał cały cykl uprawy – po jej zżęciu na danym obszarze rósł już las albo trawa i krzewy. Ówcześni chłopi chwalili sobie krzycę ze względu na jej plenność i odporność na trudne warunki. Mimo delikatnych kłosów, doceniano zarówno ilość jak i jakość ziarna. Mąka swój ciemny kolor nadrabiała delikatnym, słodkim smakiem. Z reguły przeznaczano ją do wypieku chleba, jednak w Orawie przyrządzano z niej lokalny specjał – kluski. Ziarno krzycy doskonale nadawało się również na pokarm dla koni, a jej kłosy sprawdzały się jako ściółka pod bydło, wiązania do snopów zbóż i pokrywa dachów. W połowie XIX stulecia na nizinach krzycę zaczęły wypierać uszlachetnione odmiany żyta. Dzisiaj uprawa krzycy w Karpatach niemal całkowicie odeszła w zapomnienie. Z powodu zmniejszenia obszaru nieużytków porosłych krzewami, nadających się do uprawy żarowej, łatwo wysypującego się z kłosów ziarna i ogólnego spadku cen mąki na rynku, chłopi zastąpili krzycę współczesnymi gatunkami zbóż.
Orkisz
Orkisz, Fot. Maja Dumat[CC BY 2.0 ], Flickr.com


Niezbadane kłosy

Jako że krzyca obecnie jest uprawiana niemal wyłącznie jako zboże paszowe lub na prywatny użytek rolników, dostępność jej ziaren czy wyrobów gotowych jest praktycznie zerowa. Badania jej właściwości odżywczych również są znikome – naukowcy traktują krzycę zdecydowanie po macoszemu.

Ze względu jednak na fakt, że Secale montanum stanowi odmianę żyta, jest źródłem węglowodanów, tłuszczów, błonnika, witaminy - witamin z grupy B (m.in. witamina B3) i witamina E oraz minerałów - cynk, mangan, potas i wapń. Potencjalne właściwości prozdrowotne krzycy wyglądają zatem następująco:


Czy zboże to przeżyje renesans, tak jak popularny obecnie orkisz? Wszystko zależy od zainteresowania konsumentów i spektrum dotowania upraw ekologicznych.
Kopytka
Kopytka - fot. pixabay.com


Kuchnia w stylu staropolskim

Ze względu na to, że krzyca jest produktem bardzo trudno dostępnym na polskim rynku, nie wykorzystuje jej się powszechnie jako składnik dań. Dawniej ziarna tego zboża używano do produkcji mąki, a następnie chleba lub klusek. Dzisiaj z powodzeniem można by stosować krzycę w formie zamiennika żyta chlebowego.

Doskonale sprawdziłaby się jako składnik domowych wypieków, klusek albo pożywnych kopytek.

Składniki:

Przygotowanie:
Ziemniaki gotujemy w lekko osolonej wodzie, a następnie studzimy je i mielimy przez maszynkę do mięsa. Do powstałej masy dodajemy obie mąki i jajka, po czym zagniatamy dokładnie ciasto. Na posypanej mąką stolnicy dzielimy ciasto na 4 części, a następnie formujemy je w wałek i kroimy skośnie kopytka. Kiedy porcje ciasta będą gotowe, wrzucamy je do zagotowanej wody z solą i odrobiną oleju. Czekamy aż wypłyną na wierzch i po kilku minutach wyciągamy je łyżką cedzakową. Ugotowane kopytka podajemy z kefirem, sosem lub innymi dodatkami.
Smacznego!
Alicja Chrząszcz


Bibliografia

Rośliny użytkowe. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1966.
www.cdr.gov.pl [dostęp: 2016-09-29]
www.durszlak.pl [dostęp: 2016-09-29]
www.krzyca.webity.pl [dostęp: 2016-09-29]
www.zytokrzyca.pl [dostęp: 2016-09-29]

Ocena (4.0) Oceń:

Pasaż zakupowyprzejdź do pasażu pasaż

Ogłoszenia - ekologia.pl
Pasaż zakupowy