Berłóweczka rudawa (Tulostoma melanocyclum)

Nazywany/a też: pałeczka rudawa, pyzatka rudawa, rudawa

Berłóweczka rudawa to niejadalny, ekstremalnie rzadki w Polsce i krajach sąsiednich grzyb, współcześnie włączany do rodziny pieczarkowatych Agaricaceae. Berłóweczki odznaczają się dość osobliwym wyglądem i budową, zbliżającym je do gwiazdoszy, purchawek i sromotników, toteż długo zaliczane były do osobnej rodziny pałeczkowatych, a w jej ramach do wielkiej, niewyróżnianej dziś grupy wnętrzniaków. Owocniki opisywanego gatunku zamiast typowego kapelusza z rurkami lub blaszkami obłóczni składają się niemal wyłącznie z tzw. główki (rodzaj owocnika zamkniętego) plus niewielkiego trzonu. Berłóweczka rudawa z racji swej rzadkości i piękna objęta została ochroną ścisłą bez możliwości wyłączeń, uzasadnionych względami racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej bądź rybackiej.

  1. Sezon
  2. Występowanie
  3. Wygląd
  4. Właściwości
  5. Zastosowanie
  6. Galeria zdjęć

Sezon

Berłóweczka rudawa tworzy owocniki przez większość roku, od wiosny do wczesnej zimy (w Polsce zwykle jesienią, od września do listopada). Podobnie jak u pokrewnych berłóweczek pojedyncze owocniki bywają bardzo trwałe.

Czy wiesz, że...Skoro berłóweczkę rudawą podawano w Polsce z rezerwatów i parków krajobrazowych, to jej stanowiska zdają się bezpieczne. Jednak mimo urzędowej ochrony obszarowej wciąż zagraża im spływy nawozów i pestycydów z okolicznych pól, zarastanie muraw drzewami i krzewami, tudzież bezwiedne niszczenie owocników oraz grzybni w toku zabiegów ochrony czynnej roślin lub zwierząt. Ocalenie populacji tejże berłóweczki wymaga poszukiwania nowych stanowisk i kontroli znanych, ochrony biernej (przede wszystkim wstrzymania zalesień i spontanicznego wkraczania drzew na wydmy, piaskownie czy żwirownie oraz odcięcia dopływu biogenów z sąsiedztwa), jak również wytężonych zabiegów ochrony czynnej, planowanych indywidualnie pod każde stanowisko.

Występowanie

Berłóweczkę rudawą obserwowano w Eurazji (Indie, Mongolia, Europa), płn. Afryce, Ameryce Północnej, Południowej i na Hawajach (notowania z Azji i Ameryki Południowej wymagają ponownego sprawdzenia). W Europie na południe dochodzi do Rumunii i płn. Włoch, na północny zachód do Francji i środkowej Anglii, na północ do południowej Szwecji. Preferuje stanowiska ciepłe, suche, gliniaste bądź piaszczyste, na podłożach alkalicznych, często wapiennych lub gipsowych, gdzie towarzyszy porostom i trawom. W Polsce będą to zwykle murawy i luźne brzegi lasów, porastających wąwozy lessowe lub opuszczone żwirownie.

W Polsce, Czechach i Niemczech to gatunek skrajnie nieliczny, zapewne bliski wymarcia. Spośród podanych w starszym piśmiennictwie grzyboznawczym kilku stanowisk, pięć (cztery ze świętokrzyskiego i jedno z zachodniopomorskiego w rez. „Słoneczne Wzgórza”) okazało się wątpliwe. Dzięki rewizji okazów zielnikowych metodami mikroskopowymi oraz molekularnymi potwierdzono raptem trzy stanowiska z naszego kraju (w Ogrodniczkach w Puszczy Knyszyńskiej, woj. podlaskie; w Szańcu – w Szanieckim Parku Krajobrazowym, woj. świętokrzyskie; oraz w Mięćmierzu, na terenie Natura2000 „Małopolski Przełom Wisły”, woj. lubelskie).

Wygląd

Owocnik berłóweczki rudawej tworzą zredukowany trzon oraz szczytowa główka. Za młodu cały owocnik rozwija się pod ziemią, jak u piestraków i trufli, zachowując okrągławy lub jajowaty kształt. Podczas dojrzewania formuje się trzon, a potem główka na jego wierzchołku. U berłóweczek (pyzatek), podobnie jak u gwiazdoszy i promieniaków, główka składa się z trzech warstw: zewnętrznego egzoperydium, pod nim endoperydium oraz gleby.

Główka mierzy zwykle 7-12 mm średnicy. Okrywa ją cienkie ale dość mocne, błoniaste w dotyku egzoperydium koloru kremowo białego lub bardzo jasno brązowego, w odcieniu kawy z mlekiem bądź rudawej umbry, oblepione najczęściej fragmentami podłoża (igiełkami drzew, łodyżkami mchu, skrawkami, wreszcie ziarnami żwiru). Egzoperydium berłóweczki rudawej zachowuje się długo, a nawet po przedarciu i opadnięciu jego pozostałości zwisać będą w formie delikatnego kołnierzyka u nasady główki.

Endoperydium berłóweczki rudawej będzie cienkie, jakby papierowe w dotyku, z wiekiem coraz gładsze, w kształcie okrągławym, zbliżonym do cebuli. Przybiera najrozmaitsze kolory, od niemal czysto białych przez siwo popielate, rdzawo brunatne, umbrowe i ochrowe do ceglasto rudych (co uzasadnia polską nazwę gatunkową).

Wewnątrz endoperydium kształtuje się warstwa rodzajna czyli gleba. Tworzą ją formujące się zarodniki i tak zwana włośnia czyli nitkowate strzępki płonne. Włośnia usprawnia rozsiewanie zarodników na dalsze odległości.

Otwór (perystom) główki stanowi ujście dla zarodników. U charakteryzowanego gatunku będzie rurkowaty, z brzegami dłużej zachowującymi równe (nie postrzępione) krawędzie niż u pokrewnych berłóweczek. Wyróżnia się na tle główki ciemniejszym, brudno szarym lub ciemno brunatnym kolorem (co odróżnia go od perystomu b. czeskiej w tym samej kolorystyce co reszta główki). Stąd wzięła się łacińska nazwa tej berłóweczki: melanocyclum (czarnokrążkowa, w tym wypadku o czarnym otworze).

Trzon zawsze będzie mocno bruzdowany i okryty przylegającymi łuskami (wyjątkowo nagi), zwykle spiralnie skręcony. Przybiera wielorakie odcienie brązów, od czarniawych przez kasztanowe po ochrowo-żółtawe. Mierzy najczęściej do 2-3, rzadko 4 mm grubości, a 100-500 (zwykle do 350) mm długości.

Gleba berłóweczki rudawej odznacza się brązowo ochrową barwą, ciemniejszą niż u b. czeskiej.

Wysyp spor brązowawy. Zarodniki cechują się grubymi ścianami, kulistym kształtem i delikatnie brodawkowatym i kolczastym urzeźbieniem. Osiągają 5,0-6,5 μm średnicy. Włośnia u tejże berłóweczki będzie niemal hialinowa, średnio porozgałęziana, z łatwo dostrzegalnym światłem i masywnymi ścianami (nawet do 7 µm grubości).

Berłóweczkę rudawa najłatwiej pomylić z berłóweczką zimową (T. brumale) albo czeską (T. kotlabae). Nawet doświadczonym mikologom ciężko odróżnić ją od kuzynek, stąd konieczność analizy cech pod mikroskopem i przy użyciu technik genetyki molekularnej. Niezbędne bywa pobranie kilku owocników do fungariów (kolekcji zielnikowych), co oczywiście wymaga uzyskania wcześniej zgody odpowiednich władz.

Właściwości

Berłóweczka rudawa jest niejadalna, z długowiecznymi, mało atrakcyjnymi dla zwierząt, niewrażliwymi na czynniki atmosferyczne owocnikami.

Zastosowanie

Berłóweczka rudawa nie znajduje obecnie jakichkolwiek zastosowań kulinarnych ani leczniczych, z powodu ogromnej rzadkości, miernego smaku, wreszcie ścisłej ochrony gatunkowej.

Bibliografia

  1. El Kholfy S., Nmichi A., Ouabbou A., Ajana M., Belahbib N., Touhami A. O., Douira A. 2017. ; “Study of two fungal species of Tulostoma genus encountered for the first time in Morocco: Tulostoma melanocyclum Bres. and Tulostoma kotlabae Pouzar. ”; Int. J. Environ. Agric. Biotechnol., 2(1): 2456-1878. ;
  2. Kujawa A., Gierczyk B. 2016. ; “Rejestr grzybów chronionych i zagrożonych w Polsce. Część IX. Wykaz gatunków przyjętych do rejestru w roku 2013. ”; Przegląd Przyrodniczy 27,3: 3-55. ;
  3. Kujawa A., Gierczyk B., Gryc M., Wołkowycki M. 2019. ; “Grzyby Puszczy Knyszyńskiej. ”; grzyby-pk.pl ;
  4. Kujawa A., Ruszkiewicz-Michalska M., Kałucka I. 2020. (red.) ; “Grzyby chronione Polski. Rozmieszczenie, zagrożenia, rekomendacje ochronne.”; Instytut Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN, Poznań. ;
  5. Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z. (red.). 2006. ; “Czerwona lista roślin i grzybów w Polsce. ”; Inst. Bot. Im. W. Szafera. PAN, Kraków.;
  6. Rudnicka-Jezierska W. 1991. ; “Flora Polska. Grzyby (Mycota). Tom XXIII. Purchawkowe (Lycoperdales), tęgoskórowe (Sclerodermatales), pałeczkowe (Tulostomatales), gniazdnicowe (Nidulariales), sromotnikowe (Phallales), osiatkowe (Podaxales). ”; PWN, Warszawa. ;
  7. Tomaszewska A., Łuszczyński J., Luszczyńska, B., Jaworska J. 2011. ; “Taxonomic notes on the Polish Tulostoma species. ”; Acta Mycologica, 46(2): 179-186. ;
  8. Wright J. 1987. ; “The Genus Tulostoma/Gasteromycetes: A World Monograph. Bibliotheca Mycologica. Vol. 2. ”; Lubrecht & Cramer Ltd. ;

Okres występowania

IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
Berłóweczka rudawa. Źródło: Wikimedia Berłóweczka rudawa. Źródło: This image was created by user Eva Skific (Evica) at Mushroom Observer, a source for mycological images.You can contact this user here.English | español | français | italiano | македонски | മലയാളം | português | +/−, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Galeria zdjęć

Berłóweczka rudawa. Źródło: Wikimedia
Indeks nazw
A B C D E F G H I J K L Ł M N O Q P R S Ś T U V W X Y Z Ż Ź