Borowik górski (Butyriboletus subappendiculatus)

Borowik górski, fot. shutterstock
Borowik górski to rzadki i ginący grzyb z rodziny borowikowatych, niezwykle podobny do tzw. borowika żółtobrązowego B. appendiculatus. Oba grzyby reprezentują opisany dopiero w 2014 r., nie mający polskiej nazwy, nowy rodzaj Butyriboletus o charakterze pośrednim między typowymi borowikami a maślakami. Niektórzy naukowcy uważają borowika górskiego jedynie za formę borowika żółtobrązowego, dlatego brak borowika górskiego w checkliście (zestawieniu wszystkich gatunków) grzybów wielkoowocnikowych podanych z Polski prof. Wojewody.

  1. Sezon
  2. Występowanie
  3. Wygląd
  4. Właściwości
  5. Zastosowanie
  6. Galeria zdjęć

Sezon

Borowik górski wytwarza owocniki od pierwszych dni lipca do połowy września.

Czy wiesz, że...Status borowika górskiego (osobny gatunek czy tylko forma borowika żółtobrązowego, wchodząca w mikoryzy ze szpilkowymi? Rozmieszczenie w skali Polski, Europy i świata) to jeden z wielu, choć dość wymowny, przykład problemów jakich przysparza naukowcom, a w konsekwencji autorom popularnych atlasów dla grzybiarzy, rodzina borowikowatych. Gdy w XIX w. wyróżnioną tą rodzinę, to zaliczano doń tylko jeden rodzaj naziemnych, saprofitycznych, zwykle zdrowych i smacznych grzybów o rurkowatym spodzie kapelusza, natomiast pozostałe cztery rodzaje składały się z hub o gąbczastych, rurkowatych obłóczniach. W XX w. do borowikowatych zalicza się już tylko naziemne, wielkoowocnikowe grzyby, rzadziej podziemne, truflokształtne wnętrzniaki jak podziemka gwiaździstozarodnikowa Octaviania asterosperma. Borowiki górskie i żółtobrązowe z uwagi na swój charakter, niemal dokładnie pośredni między typowymi maślakami a typowymi borowikami trafiły do własnego, osobnego rodzaju Butyriboletus, jaki nie doczekał się polskiej nazwy popularno-naukowej/handlowej.


Występowanie

Rozmieszczenie borowika górskiego tak w skali Polski, jak Europy i kuli ziemskiej nadaj jest znane tylko wyrywkowo i budzi wiele sporów wśród uczonych oraz amatorów. Podawano go m.in. z Bułgarii, Słowenii, Słowacji, Czech, Polski, Niemiec, Francji, Szwajcarii, Hiszpanii, UK, Szwecji i Norwegii. Niewykluczone, że rośnie także w Serbii, Czarnogórze, Grecji, Turcji, Rosji, Ukrainie czy Chinach.

Borowik górski różni się od morfologicznie niemal identycznego borowika żółtobrązowego preferowanymi siedliskami oraz partnerami mikoryzowymi. Rośnie pojedynczo lub w nielicznych grupach, na kwaśnej, bogatej w humus glebie, zwykle na skałach wylewnych (gnejsach i granitach) pod świerkami i jodłami w Polsce, pod świerkiem, sosną lub modrzewiem w Niemczech i Austrii. Mikoryzy formuje niemal na pewno ze świerkiem i jodłą, o innych szpilkowych brak pewnych danych, co już teraz pozwala go całkiem nieźle odróżnić od b. żółtobrązowego, zasiedlającego lasy liściaste na wapieniu bądź dolomicie, wchodzącego w mikoryzę z bukiem, grabem albo dębem. Tym niemniej b. górski preferuje miejsca widne i ciepłe, o rozluźnionym drzewostanie. Z Polski podawany głównie z południa (małopolskie, podkarpackie, rzadziej świętokrzyskie), lecz także z Pomorza Gdańskiego (zatem wszędzie tam, gdzie mikroklimat jest dość wilgotny, rosną dzikie lub sadzone jodły i świerki, a zarazem działają spostrzegawczy mikologowie).

Wygląd

Owocniki borowika górskiego są bardzo zmienne, o niektórych cechach idealnie pośrednich między typowymi borowikami a typowymi maślakami na przykład wierzch młodych owocników zawsze suchy, nawet po mgle, a u starszych zawsze lekko tłustawy („maślisty”) jak u maślaków.

Pory zmieniają kolor z wiekiem osobnika, tak samo jak rurki. Wpierw złociste, potem oliwkowe, a następnie brązowo-żółte z oliwkowym odcieniem.

Rurki borowika górskiego zmieniają barwę wraz z rozwojem owocnika, natomiast nie zmieniają koloru po uszkodzeniu. U młodych borowików górskich jasne, słomkowożółte; u starszych cytrynowo żółte; u najdojrzalszych zaś oliwkowo zielone, co najwyżej ze zgniło żółtym poblaskiem.

Kapelusz dość duży (10-15 cm średnicy), początkowo półokrągły i żółto-brązowy, o podwiniętych brzegach; następnie łukowato wygięty i płowy; u najstarszych egzemplarzy b. górskiego poduszkowaty oraz purpurowo brązowy. Dość swoista jest faktura powierzchni, okrytej wrastającymi włóknami. Mleczka brak.

Trzon środkowy, walcowaty, cały czas dość pękaty, ze stożkowato ukorzenioną podstawą i ciemniejszym, ochrowym dołem. Kształt i barwa nóżki zmieniają się z wiekiem owocnika równie gruntownie jak kapelusz i miąższ: u najmłodszych egzemplarzy nóżka beczułkowata lub jajowata w kształcie, okryta delikatną siatką, kremowobiała bądź pastelowo żółta, niekiedy z czerwonawą lub pomarańczową strefą; u starszych raczej nieregularnie cylindryczna lub tylko lekko walcowata, goła (siatka zanika). Pierścienia i pochwy brak.

Miąższ niemal wszędzie złocisty, w różnych odcieniach cytrynowej, siarkowej lub chromowej żółci w trzonie, a żółci w kapeluszu, tylko u podstawy nóżki różowawy, gliniasto rdzawy, purpurowo winny bądź łososiowy. U młodych egzemplarzy dość jędrny, u starszych miękki. Nie przebarwia się po nacięciu lub uszkodzeniu. Smak i woń słabe, trudne do nazwania (niespecyficzne), czasem opisywane jako lekko grzybowe.

Wysyp zarodników zdaniem niektórych zielonawy. Spory b. górskiego mierzą zwykle 9,5-15 µm na 3–4,5 µm.

Ogromna zmienność kształtów i kolorów trzonu, kapelusza i miąższu utrudnia odróżnienie od innych przedstawicieli rodzaju Butyriboletus, w Polsce i krajach sąsiednich od borowika przyczepkowego (b. żółtobrązowego). Borowik górski nie błękitnieje na przekroju w przeciwieństwie do borowika żółtobrązowego.


Z perspektywy grzybiarza-amatora najniebezpieczniejsze jest pomylenie b. górskiego albo żółtobrązowego z silnie trującymi, bajecznie kolorowymi borowikowatymi z rodzajów Rubroboletus, Suillellus oraz Imperator (w Polsce przede wszystkim z tzw. borowikiem ponurym vel świniakiem, diabelskim grzybem, poćcem Suillellus luridus oraz bardzo rzadkim u nas borowiekiem szatańskim czyli grzybem krwistym (Rubroboletus satanas).

Właściwości


Borowik górski to smaczny grzyb jadalny, ale zasługuje na ochronę z uwagi na swą rzadkość w Polsce i całej Europie. Świetnie nadaje się do suszenia co wzmacnia jego aromat. Początkującym grzybiarzom grozi także pomylenie go z trującymi członkami rodziny borowikowatych.

Zastosowanie

Jak u jadalnych maślaków, koźlarzy i borowików. Borowik górski dobrze smakuje z dziczyzną i wołowiną, w jajecznicy ze szczypiorkiem oraz jako samodzielne danie, zwłaszcza suszony lub marynowany.

Bibliografia

  1. Arora D., Frank J. 2014. ; “Clarifying the butter Boletes: a new genus, Butyriboletus, is established to accommodate Boletus sect. ”; Appendiculati, and six new species are described. Mycologia, 106 (3): 464–480. ;
  2. Adamcík S., Christensen M., Heilmann-Clausen J., Walleyn R. 2007.; “Fungal diversity in the Połoniny National Park with emphasis on indicator species of conservation value of beech forests in Europe. ”; Czech Mycology 59(1): 67-81. ;
  3. Assyov B. 2012. ; “Revision of Boletus section Appendiculati (Boletaceae) in Bulgaria with a key to the Balkan species. ”; Turkish Journal Of Botany 36(4): 408-419. ;
  4. Assyov B., Denchev C. 2010. ; “Conservation of larger basidiomycetes in Bulgaria: the case of Boletus.”; Mycologia Balcanica 7(1): 37-40. ;
  5. Assyov B., Gyosheva M. 2010. ; “First encounters of Boletus subappendiculatus (Boletaceae) in Bulgaria. ”; Phytologia Balcanica 16(3): 323-327. ;
  6. Chai H., Liang Z., Xue R., Jiang S., Luo S., Wang Y., Zeng, N. 2019. ; “New and noteworthy boletes from subtropical and tropical China. ”; MycoKeys 46: 55.;
  7. Engel F., Gröger F. 1989. ; “Pilzwanderungen. Eine Pilzkunde für jedermann.”; A. Ziemsen Verlag, Wittenberg. ;
  8. Fluck M. 1996. ; “Jaki to grzyb? Oznaczanie, zbiór, użytkowanie. ”; Oficyna Wyd. „Delta W-Z”, Warszawa – Mladijska Knjiga, Lubljana, Słowenia. ;
  9. Gerhardt E. 2006. ; “Grzyby. Wielki ilustrowany przewodnik. Ponad 1000 opisanych gatunków. ”; Wyd. Klub dla Ciebie, Warszawa. ;
  10. Gumińska B., Wojewoda W. 1988. ; “Grzyby i ich oznaczanie. ”; PWRiL, Warszawa. ;
  11. Hahn C., Raidl S. 2006. ; “Boletus subappendiculatus Dermek, Lazebn. & J. Veselský + Picea abies (L.) Karst. ”; Descr. Ectomyc. 9/10: 9-14. ;
  12. Holec J., Beran M. 2006. ; “Červený seznam hub (makromycetů) České republiky. Red list of fungi (macromycetes) of the Czech Republic. ”; Příroda 24(1): 282. ;
  13. Kujawa A., Gierczyk B. 2010. ; “Rejestr gatunków grzybów chronionych i zagrożonych w Polsce. Część. III. Wykaz gatunków przyjętych do rejestru w roku 2007.”; Przegląd Przyrodniczy 21(1): 8-53. ;
  14. Kujawa A., Gierczyk B. 2011. ; “Rejestr gatunków grzybów chronionych i zagrożonych w Polsce. Część IV. Wykaz gatunków przyjętych do rejestru w roku 2008.”; Przegląd Przyrodniczy 22(1): 17-83. ;
  15. Li H., Wei H., Peng H., Ding H., Wang L., He L., Fu L. 2014. ; “Boletus roseoflavus, a new species of Boletus in section Appendiculati from China. ”; Mycological Progress 13(1): 21-31. ;
  16. Lizoň P. 2001. ; “Red list of Slovak fungi. ”; Catathelasma 2: 25-33. ;
  17. Lukić N. 2009. ; “The distribution and diversity of Boletus genus in central Serbia. ”; Kragujevac J. Sci. 31: 59-68. ;
  18. Martínez J. 2012. ; “Contribució a l'estudi dels fongs de Sant Joan de l'Erm i la Vall de Santa Magdalena (III). ”; Revista Catalana de Micologia, 1-12. ;
  19. Mikšik M. 2012. ; “Rare and protected species of boletes of the Czech Republic. ”; Field Mycology 13 (1): 8–16.;
  20. Škubla P. 2007. ; “Wielki atlas grzybów.”; Dom wydawniczy Elipsa, Poznań. ;
  21. Snowarski M. 2010. ; “Grzyby. Seria: Spotkania z przyrodą. ”; Wyd. MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa. ;
  22. Šutara J., Janda V., Kříž M., Graca M., Kolařík M. 2014. ; “Contribution to the study of genus Boletus, section Appendiculati: Boletus roseogriseus sp. nov. and neotypification of Boletus fuscoroseus Smotl. ”; Czech Mycol. 66(1): 1-37. ;
  23. Šutara J. 2008. ; “Xerocomus sl in the light of the present state of knowledge. ”; Czech Mycol. 60(1): 29-62. ;
  24. Wei H., Li H., Wang L., Ding H., Hu C., Zeng F., Cheng J. 2014. ; “Molecular recognition of species in Boletus sect. ”; Appendiculati. Mycosystema 33(2): 242-253. ;
  25. Wojewoda W. 2003. ; “Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. ”; Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków. ;
  26. Wojewoda, W., Ławrynowicz, M., 2006. ; “Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce.”; Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków. ;
  27. Wu G., Li Y., Zhu X., Zhao K., Han L., Cui Y., Yang Z. 2016. ; “One hundred noteworthy Boletes from China. ”; Fungal Diversity 81(1): 25-188. ;
  28. Yagiz D., Afyon A., Konuk M., Helfer S. 2007.; “Contributions to the macrofungi of Kastamonu province, Turkey. ”; Mycotaxon 98: 177-180. ;

Okres występowania

IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
Borowik górski, fot. shutterstock Borowik górski, fot. shutterstock

Galeria zdjęć

Borowik górski, fot. shutterstock
Borowik górski, fot. shutterstock
Indeks nazw
A B C D E F G H I J K L Ł M N O Q P R S Ś T U V W X Y Z Ż Ź