Koronica ozdobna (Sarcosphaera coronaria)

Nazywany/a też: fiołkowa korona, kustrzebka fioletowa, kustrzebka koronowa, różowa korona

Koronica ozdobna, fot. shutterstock
Koronica ozdobna to wielka i piękna przedstawicielka rodziny kustrzebkowatych (Pezizaceae), zagrożona wymarciem, ściśle chroniona w Polsce, symbol ochrony grzybów w Unii Europejskiej. Do niedawna „różową koronę” uznawano za grzyb jadalny i saprofit. Dziś wiemy już, że koronica ozdobna tworzy mikoryzy i jest grzybem trującym. Wprawdzie sama nie wytwarza toksyn, lecz gromadzi w swym ustroju organiczne związki arsenu. Już jeden surowy owocnik tego prześlicznego grzyba może zabić człowieka.

  1. Sezon
  2. Występowanie
  3. Wygląd
  4. Właściwości
  5. Zastosowanie
  6. Galeria zdjęć

Sezon

Koronica ozdobna podobnie jak niektóre inne workowce np.: smardze zawiązuje owocniki dość wcześnie, wiosną i latem, zwykle tuż po stopnieniu śniegu. Pamiętajmy jednak, że w górach pod okapem buków, gdzie najczęściej znajduje się te dziwaczne grzyby, śnieg zalega o wiele dłużej niż na nizinach.

Czy wiesz, że...
Porównanie współczesnych i dawnych opisów koronicy ozdobnej w atlasach grzyboznawczych ujawnia jak powierzchowna była jeszcze kilka dekad temu nasza wiedza o tym pięknym, a rzadkim i wymagającym ochrony grzybie. Długie lata uważano koronicę za roztocze (saprofita). Dopiero niedawno pojawiły się opinie, że wchodzi w związki mikoryzowe z roślinami wyższymi, zapewne z bukiem, ew. też jodłą. Tworzy tzw. ektomikoryzy.

Dawniej wyróżniano kilka gatunków koronic. Dziś uważamy rodzaj Sarcosphaera za monotypowy tzn. obejmujący tylko jeden gatunek. Jakkolwiek „różową koroną” zalicza się dziś do kustrzebkowatych, w przyszłości może zostać przeniesiona do rodziny Ascobolaceae. Koronicę ozdobną wpisano do Konwencji Berneńskiej chroniącej rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Z racji swego łatwo rozpoznawalnego wyglądu w wielu państwach, a także w skali całej UE stała się jednym z symboli walki o ochronę grzybów wielkoowocnikowych.

Arsen (As) to półmetal z grupy azotowców, 20-ty co do częstości pierwiastek naszej planety, występujący w dwu odmianach alotropowych: alfa (jako kruchy, bardzo reaktywny metal, momentalnie reagujący z wodą i powietrzem) i beta (jako żółtawy, bezpostaciowy, mało reaktywny proszek podobny do siarki). Do lasów i pól arsen trafia zarówno bez udziału człowieka (wybuchy wulkanów, erozja skał), jako odpad z hutnictwa metali nieżelaznych i spalania węgla brunatnego bądź kamiennego. Koronica ozdobna akumuluje w swych owocnikach arsen w postaci kwasu metyloarsonowego (CH3AsO3H2), dobijając do stężeń powyżej 1000 mg/kg suchej masy. Dla porównaniu u występujących w tym samym ekosystemie sarniaków kumuluje się co najwyżej 0,003 mg/kgAs, a u mleczajów do 0,54 mg/kg. Z prawdziwych metali koronica ozdobna gromadzi też w sobie wiele wanadu.

Występowanie

Koronica ozdobna rośnie w Eurazji, północnej Afryce i Ameryce Północnej (od Kolumbii Brytyjskiej po Veracruz w Meksyku). W Polsce naturalnie rzadka, trzyma się nawapiennych buczyn w dolince Ojcowskiej, Pieninach, Tatrach Zachodnich, na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, niektórych okolicach Dolnego Śląska i Mazur.

Wygląd

Młode owocniki koronicy ozdobnej są kuliste i zupełnie ukryte w glebie niczym trufle, toteż można je znaleźć jedynie przypadkiem. Starsze owocniki powoli wyłażą z gleby i ściółki. Dojrzała koronica pęka rozkładając od pięciu do ośmiu ramion, odsłania warstwę rodzajną, przyjmując niezwykły, aczkolwiek typowy dla kustrzebkowatych gwiaździsty, a zarazem nieco miskowaty kształt. Wewnątrz miseczki odznacza się niepowtarzalnym wyrazistym fioletem lub ciemnym różem przechodzącym w fiolet. Zewnętrze owocnika koronicy także na początku jest różowe bądź fiołkowe, potem jednak żółknie i blednie, robiąc się brudno kremowe. Niezwykle rzadko spotyka się mutanty albinotyczne tejże koronicy (var. nivea).

Miąższ kruchy, soczysty, białawy, w przypadku młodych owocników o niewyczuwalnej woni i smaku. Wg niektórych starsze okazy koronicy ozdobnej smakują łagodnie rabarbarem.

Wysyp zarodników bezbarwny lub lekko białawy. Spory „fiołkowej korony” są przezroczyste (szkliste), elipsoidalne, tępo zakończone, gładkie, o wymiarach: 11-20 × 5,5-9 μm, o jednej lub dwu sporawych kroplach oleju wewnątrz.

Niedojrzałe owocniki koronicy mogą być mylone z truflami Tuber. W przypadku starszych osobników dość podobne bywają mimo wszystko niektóre kustrzebki Peziza, krążkówki Disciotis, czarki Sarcosypha czy dzieżki Aleuria o brązowych, wyjątkowo okazałych owocnikach. Okazy albinotyczne bywają brane za największy grzyb świata: purchawicę olbrzymią Langermannia gigantea.

Właściwości

Zbiór i spożywanie koronicy ozdobnej jest nielegalne w Polsce z powodu ochrony gatunkowej, poza tym niebezpieczne dla zdrowia. W XIX w. uchodziła w niektórych za całkiem smaczny i zdrowy grzyb jadalny, jednak od czasu ciężkiego zatrucia grupy osób we francuskiej Jurze w 1920 r. rozpowszechnia się przekonanie o jej toksyczności.

Zastosowanie

Brak. Zasługuje na ochronę gatunkową i obszarową. Na polskiej czerwonej liście otrzymała status V – zagrożona wyginięciem.

Bibliografia

  1. Fluck M. 1996. ; “Jaki to grzyb? Oznaczanie, zbiór, użytkowanie. ”; Oficyna Wyd. „Delta W-Z”, Warszawa – Mladijska Knjiga, Lubljana, Słowenia. ;
  2. Gerhardt E. 2006. ; “Grzyby. Wielki ilustrowany przewodnik. Ponad 1000 opisanych gatunków. ”; Wyd. Klub dla Ciebie, Warszawa. ;
  3. Gumińska B., Wojewoda W. 1988.; “Grzyby i ich oznaczanie. ”; PWRiL, Warszawa. ;
  4. Hansen K., Laessoe T., Pfister D. 2001. ; “Phylogenetics of the Pezizaceae, with an emphasis on Peziza. ”; Mycologia 93 (5): 958-990. ;
  5. Kirk P., Cannon P., Minter D., Stalpers J. 2008. ; “Dictionary of the Fungi (10th ed.). ”; CABI, Wallingford.;
  6. Konuk M., Afyon A., Yağız D. 2007.; “ Minor element and heavy metal contents of wild growing and edible mushrooms from western Black Sea region of Turkey. ”; Fresenius Environmental Bulletin 16 (11): 1359-1362. ;
  7. Konuk M., Afyon A., Yağız D. 2007. ; “Minor element and heavy metal contents of wild growing and edible mushrooms from western Black Sea region of Turkey. ”; Fresenius Environmental Bulletin 16 (11): 1359-1362. ;
  8. Lohmeyer T., Kũnkele U. 2006. ; “Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie.”; Wyd. Parragon, Warszawa. ;
  9. Mirek Z. 2006. ; “Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. W. Szafer Institute of Botany. ”; Polish Academy of Sciences, Kraków. ;
  10. Narkiewicz C. 2005. ; “Grzyby chronione Dolnego Śląska. ”; Wyd. Muzeum Przyrodniczego, Jelenia Góra. ;
  11. Roody W. 2003. ; “Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians. ”; University Press of Kentucky, Kentucky. ;
  12. Škubla P. 2007. ; “Wielki atlas grzybów. ”; Dom wydawniczy Elipsa, Poznań. ;
  13. Snowarski M. 2010. ; “Grzyby. Seria: Spotkania z przyrodą. ”; Wyd. MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa. ;
  14. Stucky V. 1997. ; “Mushrooms of Colorado and the Southern Rocky Mountains. ”; Big Earth Publishing, Boulder. ;
  15. Tedersoo L., Hansen K., Perry B., Kjøller R. 2006. ; “Molecular and morphological diversity of Pezizalean ectomycorrhiza. ”; New Phytologist 170 (3): 581-596.;
  16. Wojewoda, W., Ławrynowicz, M., 2006. ; “Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce.”; Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, Kraków;
  17. Arora D. 1991. ; “All that the Rain Promises and More: A Hip Pocket Guide to Western Mushrooms. ”; Ten Speed Press, Berkeley. ;
  18. Borovicka J. 2004. ; “Nova lokalita banky velkokalisne. New location for Sarcosphaera coronaria.”; Mykologicky Sbornik 81 (3): 97-99.;
  19. Bresinsky A., Besl H. 1989. ; “A Colour Atlas of Poisonous Fungi: A Handbook for Pharmacists, Doctors, and Biologists.”; Manson Publishing, London. ;
  20. Ammirati J., Traquair J., Horgen P. 1985. ; “Poisonous Mushrooms of Canada: Including other Inedible Fungi. ”; Fitzhenry & Whiteside, Canadian Government Publishing Centre, Markham. ;
  21. Byrne A., Slejkovec Z., Stijve T., Fay L., Gossler W., Gailer J., Irgolic K. 1995. ; “Arsenobetaine and other arsenic species in mushrooms. ”; Applied Organometallic Chemistry 9 (4): 305-313. ;
  22. Cetto B. 1980. ; “Der große Pilzführer. ”; BLV Verlagsgesellschaft, München-Bern-Wien.;
  23. Chmiel M. 2006. ; “Checklist of Polish Larger Ascomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów workowych Polski. ”; W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.;
  24. Cocci L., Vescovi L., Petrini L., Petrini O. 2006. ; “Heavy metals in edible mushrooms in Italy. ”; Food Chemistry 98 (2): 277-284. ;
  25. Dahlberg A., Croneborg H. 2006. ; “The 33 threatened Fungi in Europe (Nature and Environment). ”; Council of Europe, Strasbourg.;
  26. Hansen K., Lobuglio K., Pfister D. 2005. ; “Evolutionary relationships of the cup-fungus genus Peziza and Pezizaceae inferred from multiple nuclear genes: RPB2, beta-tubulin, and LSU rDNA. ”; Molecular Phylogenetics and Evolution 36 (1): 1-23.;

Okres zbiorów

IIIIIIIVVVIVIIVIIIIXXXIXII
Koronica ozdobna, fot. shutterstock Koronica ozdobna, fot. shutterstock

Galeria zdjęć

Koronica ozdobna, fot. shutterstockKoronica ozdobna, fot. shutterstoc
Koronica ozdobna, fot. shutterstock
Indeks nazw
A B C D E F G H I J K L Ł M N O Q P R S Ś T U V W X Y Z Ż Ź
Pasaż zakupowy