Otyłość ‒ przyczyny, objawy i leczenie otyłości

Otyłość jest chorobą fizyczną i problem społecznym o skali globalnej. Wbrew pozorom dotyka nie tylko takich wskaźników jak śmiertelność czy obciążenie służby zdrowia, ale przekłada się również na poważne koszty psychologiczne, a nawet ekonomiczne. Co najgorsze, z danych Światowego Banku wynika, że od 1975 r. poziom otyłości zwiększył się trzykrotnie i wiąże się dziś ze śmiercią ponad 4 milionów ludzi rocznie!



Otyłość objawia się m.in. szerokim obwodem w talii. Źródło: shutterstockOtyłość objawia się m.in. szerokim obwodem w talii. Źródło: shutterstock
  1. Statystyki dotyczące otyłości
  2. Przyczyny otyłości
  3. Czemu otyłość jest taka niezdrowa?
  4. Leczenie otyłości
  5. Jak zapobiegać otyłości?
Czym otyłość różni się od nadwagi? Skąd człowiek ma wiedzieć, czy mieści się jeszcze w normach „zdrowia”, czy jest już w grupie najwyższego ryzyka? Dla ułatwienia diagnozowania i monitorowania problemu, jakim jest otyłość, wprowadzono uznawane międzynarodowo standardy. I tak Światowa Organizacja Zdrowia określa, że nadwaga i otyłość to stan nadmiernej akumulacji tkanki tłuszczowej stwarzający ryzyko dla zdrowia. Dokładniej, określa się go za pomocą wskaźnika masy ciała, czyli tzw. BMI, będącego ilorazem masy ciała w kilogramach i kwadratu wysokości w metrach. O nadwadze mówimy, gdy wskaźnik ten równa się lub przekracza 25, o otyłości zaś przy BMI równym lub większym 30.

Statystyki dotyczące otyłości

W 2016 r. na świecie było 650 milionów otyłych dorosłych ludzi oraz 340 milionów dzieci w wieku 5-19 latach cierpiących na nadwagę lub otyłość! Dodając te szokujące liczby otrzymamy jeszcze bardziej zatrważający fakt – nawet co czwarty człowiek na Ziemi waży dziś chorobliwie za dużo! W Polsce z danych Głównego Urzędu Statystycznego za rok 2014 wynika, że wśród osób po 30 roku życia nadwagę ma co piąty, natomiast otyłych jest 23% pięćdziesięciolatków oraz prawie 30% sześćdziesięciolatków! Problem w dojrzałym wieku dotyczy przy tym jednakowo mężczyzn, jak i kobiet, choć w młodszym wieku panie są zdecydowanie szczuplejsze.

Z raportu OECD za rok 2019 wynika również, że co czwarty polski chłopiec i co trzecia dziewczynka w wieku 5-9 lat ma nadwagę, a paradoksalnie jesteśmy pod tym względem i tak daleko w (zaszczytnym) tyle za USA czy Włochami. Niestety, to właśnie wśród najmłodszego pokolenia niepokojące statystyki rosną najszybciej.

Optymistyczniej nie napawają wcale dane dotyczące konsekwencji masowego przybierania na wadze. Z badania opublikowanego w brytyjskim periodyku medycznym „The Lancet” wynika, że w 2017 r. aż 4.7 miliona ludzi zmarło przedwcześnie na problemy zdrowotne wynikające bezpośrednio z otyłości lub nadwagi. To aż cztery razy więcej niż liczba ofiar wypadków samochodowych oraz pięć razy więcej niż zgony na HIV/AIDS!

Przyczyny otyłości

Z fizjologicznego punktu widzenia przybieranie na wadze jest mechanizmem szalenie prostym. Ciało z jednej strony pozyskuje bowiem energię w postaci skonsumowanego jedzenia, z drugiej strony wydatkuje ją na ruch, regulację temperatury oraz wykonywanie wszystkich życiowych funkcji – od oddychania po pracę mózgu. Jeśli pobierzemy mniej kilodżuli niż wydatkujemy, organizm będzie musiał sięgnąć do rezerw tkanki tłuszczowej; jeśli zdarzy się odwrotnie, tkanki tłuszczowej przybędzie, co objawi się w dodatkowych kilogramach. Genetycznie zaprojektowani jesteśmy bowiem tak, aby niewykorzystane kalorie zamieniać w tłuszcz i gromadzić na ewentualną okoliczność przyszłego niedoboru żywności. Mechanizm ten chronił życie człowieka pierwotnego, który głodny gonił za zwierzyną, ale dziś okazuje się być naszym przekleństwem.

Z szerszego punktu widzenia do otyłości predysponują nas jednak także określone nawyki, zachowania, a nawet kontekst społeczny. Za kluczowe przyczyny współczesnej epidemii otyłości uważa się więc:
  • podaż taniej, wysokokalorycznej przetworzonej żywności, zwłaszcza przekąsek, napojów słodzonych i fast-foodów;
  • siedzący tryb życia z maksymalnym ograniczeniem codziennej aktywności fizycznej;
  • stany depresyjne, wysoki poziom stresu i zaburzenia snu.

Ponadto, na tycie narażone są osoby starsze, u których metabolizm w naturalny sposób spowalnia, kobiety w ciąży, ludzie przyjmujący długoterminowo hormonalną terapię zastępczą lub kortykosteroidy, a także chorzy na niedoczynność tarczycy, syndrom Cushinga, zespół policystycznych jajników czy zapalenie stawów i kości. Wspomina się również o genetycznym podłożu otyłości, rozumianym jednak nie jako przyczyna nadmiernej wagi ciała, ale raczej metabolizm sprzyjający magazynowaniu spożytych kalorii raczej niż ich wydatkowaniu.
Otyłość coraz częściej dotyka również dzieci. Źródło: shutterstock

Czemu otyłość jest taka niezdrowa?

O estetycznym aspekcie nadwagi i otyłości można dyskutować – gusta są różne i należy je szanować. Niestety, nawet najbardziej akceptowany nadmiar kilogramów odbija się negatywnie na zdrowiu. Według wspomnianego wyżej studium brytyjskiego z 2017 r., otyłość jest poważnym czynnikiem zwiększenia ryzyka rozwoju chorób, które należą do najczęstszych przyczyn śmierci na świecie. Zalicza się do nich przede wszystkim nadciśnienie tętnicze, choroby serca, udar, cukrzyca, a także różne rodzaje nowotworów!

Oczywiście, sam fakt bycia otyłym nie oznacza, że zachorujemy na raka. Zdaniem naukowców jednak, zwiększa on prawdopodobieństwo powstawania lokalnych stanów zapalnych np. przełyku, woreczka żółciowego, jelita i wątroby, które z kolei przekształcają się często w procesy nowotworowe (Gregor, 2011). Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej stymuluje również wydzielanie estrogenu u kobiet, zwiększając ryzyko raka piersi, endometrium i jajników, a także podwyższa ogólnym poziom insuliny we krwi, co z kolei łączy się z większym zagrożeniem rakiem nerek czy prostaty! Istnieją ponadto studia łączące otyłość z rakiem mózgu, żołądka, tarczycy i pęcherza moczowego.

Inną poważną komplikacją otyłości jest zasadnicza zmiana składu mikroflory bakteryjnej jelit, która staje się uboższa, a także mniej wrażliwa na działanie insuliny. Nie jest też niespodzianką, że ogromna większość osób z cukrzycą typu II jest otyła, a badanie przeprowadzone przez Narodową Służbę Zdrowia Wielkiej Brytanii dowodzi wręcz, że dla ludzi w wieku powyżej 14 lat BMI wyższe niż 35 oznacza stukrotny wzrost ryzyka zachorowania na cukrzycę! Ponadto istnieje liniowa zależność między otyłością a nadciśnieniem tętniczym, zaś każdy wzrost BMI o 4 kg/m2 przekłada się na 26%-owy wzrost ryzyka choroby wieńcowej.

Poza poważnym obciążeniem układu krążenia nadmiar tkanki tłuszczowej w okresie dorosłości może wpływać również na system neurologiczny, zwiększając ryzyko rozwoju choroby Alzheimera oraz demencji. Dalej, otyłość jest kluczową przyczyną bezdechu sennego, dotykając coraz częściej także młodzieży; podobnie zresztą jak astma, która nie tylko występuje bardzo często wespół z nadmierną wagą, ale ma o wiele cięższy przebieg u otyłych.

Z wszechstronnej metaanalizy studiów w zakresie otyłości przeprowadzonych przez irlandzkich naukowców w 2018 r. wynika ponadto, że wysoki wskaźnik BMI w wyraźny sposób przekłada się również na zwiększenie ryzyka rozwoju chorób autoimmunologicznych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów i łuszczycy, a także chorób woreczka żółciowego, trzustki, nerek, choroby zwyrodnieniowej stawów, a nawet niepłodności! Wreszcie, nie można również bagatelizować psychospołecznego oddziaływania otyłości, która w udowodniony statystycznie sposób wpływa na zagrożenie depresją, nadużywanie środków odurzających, a nawet dyskryminację w pracy, oświacie i służbie zdrowia!
Tabela przedstawiająca komplikacje zdrowotne związane z otyłością; opracowanie własne

Leczenie otyłości

Niestety, leczenie faktycznej otyłości jest rzadko skuteczne. Wynika to z faktu, że zmiana utrwalonych nawyków żywieniowych przysparza wielu problemów, zaś podjęcie aktywności fizycznej przy skrajnie wysokim nadmiarze tkanki tłuszczowej bywa bardzo trudne. Z szacunków wynika, że wśród patologicznie otyłych mniej niż 5% udaje się schudnąć do racjonalnego poziomu i utrzymać nową wagę bez interwencji chirurgicznej. Ta ostatnia jest rozwiązaniem ostatecznym i obejmuje zredukowanie objętości żołądka, tak, aby ograniczyć ilość spożywanej żywności. Operację sugeruje się wyłącznie osobom z BMI powyżej 40.

Standardowa terapia otyłości obejmuje jednak przede wszystkim zmiany żywieniowe polegające na drastycznym ograniczeniu ilości konsumowanych kalorii – nawet do 400-800 kcal dziennie, przede wszystkim w postaci napojów wysokobiałkowych i niskotłuszczowych. Aby kuracja miała szanse powodzenia, niezbędne jest również wprowadzenie modyfikacji w zachowaniu - przede wszystkim unikanie sytuacji, które wiążą się z przejadaniem, ale również ustalenie motywacji i realistycznych celów odchudzania. Niezbędne są także zmiany w trybie życia z ograniczeniem czasu spędzanego przed telewizorem na rzecz spacerów, zajęć na basenie oraz jazdy na rowerze stacjonarnym – te rodzaje aktywności są najłatwiejsze do podjęcia przez ludzi otyłych.

Lekarz może również przepisać leki mające ograniczyć apetyt, które w świetle badań pozwalają zrzucić do 10% nadwagi. Niestety, po odstawieniu preparatów sytuacja wraca zwykle do wyjściowej, stąd nie jest to najskuteczniejsza forma walki z otyłością.
Podstawową metodą zapobiegania otyłości jest dokonywania racjonalnych wyborów żywieniowych. Źródło: shutterstock

Jak zapobiegać otyłości?

Wziąwszy pod uwagę fakt, że 90% ludzi otyłych uczestniczących w różnych programach odchudzających w ciągu dwóch lat od zakończenia leczenia nadrabia stracone kilogramy, prewencja jest zdecydowanie najważniejszą formą globalnej walki z otyłością. BMI równe 25 lub wyższe powinno dla każdego z nas być alarmem ostrzegawczym!

Za najważniejsze elementy strategii zapobiegania otyłości uważa się:
  • karmienie niemowląt piersią;
  • zróżnicowaną dietę opartą na warzywach i owocach, z racjonalnym poziomem produktów proteinowych, pełnoziarnistych oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych;
  • rezygnację z fast-foodów, słodyczy, napojów gazowanych, alkoholu, żywności przetworzonej, wędlin oraz dużych ilości tłuszczów nasyconych;
  • ograniczanie czasu spędzanego przed telewizorem i komputerem;
  • podejmowanie aktywności fizycznej o umiarkowanym poziomie intensywności przez minimum 30 minut przez większość dni w tygodniu;
  • aktywne redukowanie i zwalczanie stresu;
  • poprawę jakości snu.
Szczególnie istotne są te wytyczne w kontekście dzieci i młodzieży, którzy znajdują się dziś na przysłowiowej równi pochyłej, staczając się, póki co nieuchronnie, w przepaść prawdziwej epidemii otyłości. Najczarniejsze scenariusze straszą wręcz wizją autentycznego okaleczenia globalnego społeczeństwa, które padnie ofiarą dobrobytu i zamiast cieszyć się życiem, będzie się nieustannie leczyć!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)
 

Bibliografia

  1. World Health Organization; “Obesity and overweight”; data dostępu: 2021-02-18
  2. Hannah Ritchie, Max Roser; “Obesity”; data dostępu: 2021-02-18
  3. Główny Urząd Statystyczny; “Odsetek osób w wieku powyżej 15 lat według indeksu masy ciała (BMI)”; data dostępu: 2021-02-18
  4. S.D.H. Malnick i in.; “The medical complications of obesity”; data dostępu: 2021-02-18
  5. Centers for Disease Control and Prevention; “Adult Obesity Causes & Consequences”; data dostępu: 2021-02-18
  6. D Kinlen i in.; “Complications of obesity”; data dostępu: 2021-02-18
  7. National Cancer Institute; “Obesity and cancer”; data dostępu: 2021-02-18
  8. UCSF Health; “Obesity Treatments”; data dostępu: 2021-02-18
Ocena (3.4) Oceń:
Pasaż zakupowy