Rotawirusy – objawy, leczenie i szczepienie przeciw rotawirusom

Rotawirusy to patogeny trapiące przede wszystkim małe dzieci do 5 roku życia. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia w latach 1986-2000 na świecie odnotowywano rocznie 111 milionów niemowlęcej biegunki, dwa miliony hospitalizacji oraz 440 tysięcy zgonów spowodowanych rotawirusami. I dzisiaj jednak zagrożenie pozostaje realne i znaczące.



Komórka rotawirusa na ścianie jelita cienkiego. Źródło: shutterstockKomórka rotawirusa na ścianie jelita cienkiego. Źródło: shutterstock
  1. Czym są rotawirusy?
  2. Objawy infekcji rotawirusowej
  3. Domowe sposoby na zakażenie rotawirusami
  4. Kiedy do lekarza?
  5. Szczepionka na rotawirusy
  6. Jak uchronić się przed rotawirusami?
Odkrycie rotawirusów miało miejsce dopiero w 1973 r., kiedy Ruth Bishop wraz z współpracownikami znalazła na mikrografii elektronowej postać nieznanego dotąd ludzkiego patogenu. Należy się domyślać, że już tysiące lat wcześniej ludzkość na dobre odczuwała jednak zjadliwy potencjał wirusa, który upodobał sobie nasz układ pokarmowy. Niestety, zdaniem ekspertów rotawirusy wciąż są zbyt powszechnie lekceważone ze szkodą dla zdrowia najmłodszych, zwłaszcza w krajach rozwijających się.

Czym są rotawirusy?

W systematyce naukowej rotawirusy zaliczane są do większej rodziny reowirusów i charakteryzują się dwoma pasmami RNA. Oglądane pod mikroskopem elektronowym mają wyraźny kształt koła o średnicy ok. 75 nm, czemu też zawdzięczają swą nazwę – „rota” po łacinie oznacza właśnie koło. Na dzień dzisiejszy rozróżniamy dziewięć gatunków rotawirusów określanych za pomocą liter od A do J. Gatunek A z naszego punktu widzenia jest najbardziej zjadliwy, gdyż odpowiada za nawet 90% zakażeń ludzkich. Inne gatunki dotykają również zwierząt. Dla ludzi niebezpieczne są jednak również gatunki B i C – ten pierwszy w latach 1982-1983 poprzez skażenie wody pitnej doprowadził w Chinach do epidemii, która objęła nawet 12 tysięcy osób dorosłych. Gatunek B wydaje się zresztą przede wszystkim atakować osoby powyżej 15 roku życia, podczas gdy gatunek C najczęściej obserwowany jest w grupie wiekowej 4-7 lat.

Rotawirusy przenoszone są drogą fekalno-oralną, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza, że wystarczy nie umyć rąk po wyjściu z toalety, aby zachorować. Do zakażenia może również dojść w drodze dotyku ręki z ręką, dotykania tych samych przedmiotów, a najprawdopodobniej również drogą kropelkową. Poziom zakaźności jest bardzo wysoki, a w różnych środowiskach wirusy te są w stanie przetrwać poza organizmem nawet od 9 do 19 dni!

U starszych dzieci i dorosłych również obserwuje się zakażenia rotawirusami, ale zazwyczaj mają one znacznie łagodniejszy przebieg. Patogeny wędrują przez układ pokarmowy do jelita cienkiego, gdzie zaczynają niszczyć komórki wyściełające śluzówkę i kolonizować się w dużym tempie. Oprócz sześciu typów białka decydujących o ich egzystencji rotawirusy, gdy tylko uda im się zawładnąć żywą komórką nosiciela, wydzielają również sześć innych białek odpowiadających za infekcję. Te ostatnie pozwalają im się rozmnażać, dezaktywować funkcje obronne komórki, a jedno z nich (NSP4) jest wręcz enterotoksyną w bezpośredni sposób powodującą biegunkę.

Objawy infekcji rotawirusowej

Uważa się, że prawie każde dziecko do lat pięciu choć raz zaraziło się rotawirusem. Sam przebieg zależy od wieku pacjenta, stopnia rozwoju systemu odpornościowego oraz ilości wirusa, który dostał się do systemu. Objawy mogą też mieć charakter od łagodnego po bardzo silny, przy czym kluczowymi wyróżnikami są w tym przypadku:
  • mdłości i wymioty;
  • wodnista biegunka pojawiająca się nawet 10 razy dziennie;
  • bóle brzucha i utrata łaknienia;
  • podwyższona temperatura ciała nawet ponad 39 stopni C.

Sam okres inkubacji – od momentu zakażenia do wystąpienia pierwszych symptomów – trwa zazwyczaj od jednego do trzech dni, a po fali intensywnych wymiotów i gorączki trwających zwykle około 2 dni, następuje zwykle druga faza biegunki, która może trwać nawet cztery do ośmiu dnia, stwarzając wysokie ryzyko odwodnienia. Dodajmy, że bakterie wywołujące biegunkę nie są zwykle nigdy tak groźne w kontekście straty wody – jest to też główna przyczyna śmierci wskutek zakażenia rotawirusami.

Przejście infekcji wywołanej rotawirusami nie chroni przed ponownym zakażeniem, ale przebieg kolejnych epizodów może być już łagodniejszy - stąd młodzież i dorośli są zwykle mniej zagrożeni komplikacjami, choć nie jest to wcale 100% regułą. W klimacie umiarkowanym największe nasilenie infekcji obserwuje się zwykle w miesiącach zimowych oraz wiosennych.
Niemowlętom podaje się czasem doustną szczepionkę na rotawirusy. Źródło: shutterstock

Domowe sposoby na zakażenie rotawirusami

Najważniejszym elementem walki z infekcją wywołaną rotawirusami jest zapobieganie odwodnieniu poprzez stałe przyjmowanie niewielkich ilości płynów. Niemowlęta karmione mlekiem matki należy przystawiać do piersi jak najczęściej, zaś dzieci karmione mlekiem modyfikowanym należy dodatkowo poić elektrolitami. Te ostatnie są również najbardziej wskazanym sposobem na uzupełnianie niedoborów wody i minerałów powstałych wskutek wymiotów i biegunki u dorosłych. Poza tym poleca się również picie czystej wody, delikatnych herbat ziołowych oraz wywaru warzywnego lub drobiowego.

Ciekawostka:
Domowy elektrolit przygotować można łącząc jeden litr przegotowanej wody z 6 łyżeczkami cukru oraz ½ łyżeczki soli.

Poza tym, starszym grupom wiekowym zaleca się wypoczynek w okresie złego samopoczucia oraz lekkostrawną dietę złożoną na przykład z sucharów, bananów, musu jabłkowego, ryżu, chudego jogurtu, chudego mięsa, itd. Należy wybierać pokarmy o niskiej zawartości tłuszczu, niesmażone i pozbawione ostrych przypraw oraz cukru. W przypadku braku apetytu nie należy zmuszać do jedzenia, choć z drugiej strony dla kondycji organizmu niewskazane są głodówki trwające dłużej niż 12 godzin. Zabronione jest spożywanie kofeiny i alkoholu w okresie infekcji, jak również palenie papierosów.

Według wielu źródeł cennym wspomaganiem przy leczeniu tzw. grypy żołądkowo-jelitowej wywołanej przez rotawirusy jest podawanie probiotyków zawierających bakterie Bifidobacterium bifidum, Lactobacillus casei oraz Streptococcus thermophilus. Wpływają one na mikroflorę jelita cienkiego skracając czas trwania biegunki i przywracają wewnętrzną równowagę osmotyczną i chemiczną. Ze studiów naukowych wynika wręcz, że probiotyki stymulują produkcję przeciwciał IgA, wzmagając reakcję odpornościową wobec wirusa i tym samym zwiększając ochronę przed kolejnymi zakażeniami.

Z bardziej zaawansowanych badań wynika również, że istnieją naturalne substancje obecne w różnych produktach pochodzenia roślinnego, które wykazują skuteczność w redukcji przebiegu infekcji rotawirusowej. Należą do nich m.in. niektóre terpeny oraz flawony. Medyczne wykorzystanie tej informacji wymaga jednak pogłębionych studiów.

Uwaga: Biegunkę wywołaną rotowirusami zaostrzać mogą napoje gazowane oraz soki owocowe! Niewskazany jest również niefermentowany nabiał, np. mleko, ani jakiekolwiek słodycze.
Tabela przedstawiająca sposoby leczenia infekcji wywołanej rotawirusami; opracowanie własne

Kiedy do lekarza?

Zakażenia rotawirusami można leczyć w warunkach domowych do momentu, gdy wystąpią pierwsze oznaki odwodnienia. Niestety, u niemowląt biegunka wywołuje drastyczne straty wody, więc wczesna hospitalizacja może być wskazana. Szczególnie należy wystrzegać się takich oznak jak suche pieluszki lub rzadkie siusianie u starszych dzieci, płacz bez łez, zapadnięte ciemiączko, wyraźne rozdrażnienie, a u młodzieży i dorosłych również zaburzenia równowagi i poczucie wyjątkowej suchości w ustach.  W przypadku, gdy stwierdzone zostanie odwodnienie, pacjentowi podłącza się kroplówkę z elektrolitami.

Ponadto osoby dorosłe powinny skontaktować się z lekarzem, jeśli nie potrafią zatrzymać płynów w ciele przez okres dłuższy niż 24 godziny, mają gorączkę powyżej 39.4 stopni C oraz obserwują krew w wymiocinach lub stolcu.
Zwłaszcza u małych dzieci infekcja wywołana rotawirusami może wymagać podania kroplówki nawadniającej. Źródło: shutterstock

Szczepionka na rotawirusy

W związku z zagrożeniem, jakie rotawirusy stanowią dla małych dzieci lekarze proponują rodzicom nieobowiązkowe szczepienie dla niemowląt. W Polsce sugerowany schemat szczepień obejmuje podanie doustnie dwóch lub trzech dawek szczepionki w przedziale od 6-8 tygodnia życia do 24 tygodnia życia, z zachowaniem czterotygodniowych interwałów. Szczepienie nie chroni co prawda przed samą infekcją, ale skutecznie zapobiega ciężkiemu przebiegowi, nawet o 90% zmniejszając ryzyko hospitalizacji. Drugą grupą społeczną, którą warto poddawać szczepieniu są seniorzy, u których silna biegunka również może być wyniszczająca.

Przeciwwskazania do szczepienia są rzadkie i obejmują poważne zaburzenia układu odpornościowego, ostre choroby infekcyjne, przebyte wgłobienie jelita oraz alergia na składniki szczepionki.

Jak uchronić się przed rotawirusami?

Badania wskazują, że rotawirusy obecne są w stolcu zakażonego od 2 dni przed nastaniem symptomów do nawet 10 dni po ich ustaniu. Dowodzi to jak wielkim zagrożeniem epidemiologicznym jest toaleta, a w przypadku niemowląt również pieluszki. Przez cały wspomniany okres możliwe jest przekazanie patogenów również drogą oralną, stąd każda infekcja w domu powinna skłaniać ku rygorystycznemu przestrzeganiu zasad higieny – częstego czyszczenia sedesu, regularnego mycia rąk, zachowania oddzielnych ręczników, sztućców, naczyń, itd.

Wnuków po zakażeniu przez minimum tydzień nie należy zawozić do dziadków ani posyłać do żłobka czy przedszkola. w przypadku grupowej opieki uniknięcie zakażenia jest praktycznie niemożliwe – z tego punktu widzenia lepiej jest więc, gdy małe dzieci pierwsze trzy lata życia spędzają z opiekunem w domu. Alternatywą jest oczywiście szczepienie, które powinno uchronić nas przed najgorszym!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. PAHO; “About rotavirus”; data dostępu: 2021-07-19
  2. CDC; “Roatvirus”; data dostępu: 2021-07-19
  3. Antimicrobe; “Rotaviruses”; data dostępu: 2021-07-19
  4. Harry B. Greenberg i in. ; “Rotaviruses: from pathogenesis to vaccination”; data dostępu: 2021-07-19
  5. Mark E Shaneyfelt i in.; “Natural products that reduce rotavirus infectivity identified by a cell-based moderate-throughput screening assay”; data dostępu: 2021-07-19
  6. NFZ; “Szczepionka przeciw rotawirusom”; data dostępu: 2021-07-19
  7. J. Angel, ... H.B. Greenberg; “Rotaviruses”; Encyclopedia of Virology (Third Edition), 2008;
Ocena (3.0) Oceń: