Wypalenie zawodowe - przyczyny, objawy i skutki. Jak zapobiegać wypaleniu zawodowemu?

Czy nadmiar pracy może prowadzić do choroby? Wypalenie zawodowe to pojęcie bardzo współczesne, mimo że ludzie ciężko pracują już od setek lat. Czy więc staliśmy się bardziej wrażliwi i chętni do wyszukiwania problemów do leczenia, czy też może to obecne realia sprawiają, że ludzie siedzący cały dzień za biurkami zaczynają narzekać na syndrom wypalenia zawodowego? Jak je faktycznie rozpoznać?



fot. shutterstockfot. shutterstock
  1. Po czym poznać wypalenie zawodowe?
  2. Najczęstsze przyczyny wypalenia zawodowego
  3. Czym grozi wypalenie zawodowe?
  4. Jak poradzić sobie z wypaleniem zawodowym?
  5. Wypalenie zawodowe a Covid-19
  6. Czy wypaleniu zawodowemu można zapobiegać?
Zgodnie z obowiązującą definicją Światowej Organizacji Zdrowia tzw. wypalenie zawodowe nie jest klasyfikowane jako jednostka chorobowa. Określa się je obecnie mianem „zjawiska”, a szczegółowy opis mówi o syndromie wynikającym z chronicznego stresu doznawanego na stanowisku pracy, który nie został odpowiednio rozładowany. Trudno dokładnie określić jak dużo ludzi na świecie cierpi z powodu wypalenia zawodowego, bowiem w wielu badaniach statystycznych pojawiają się odpowiedzi typu „przejściowo odczuwa wypalenie”, a pełen zestaw kryteriów nie jest jednoznaczny. Z tego powodu w różnych studiach pojawiają się drastycznie różne wskaźniki „wypalonych” w ogólnej populacji pracowników – od kilku do nawet 70%!

Po czym poznać wypalenie zawodowe?

Każdy z nas czuje się czasem zmęczony lub przytłoczony nadmiarem obowiązków profesjonalnych. Owe przejściowe okresy gorszego samopoczucia i stresu nie oznaczają jeszcze jednak wypalenia zawodowego. Za czynniki kwalifikujące uważa się natomiast takie zmiany w codziennym zachowaniu jak:
  • rosnący krytycyzm lub cynizm w miejscu pracy;
  • trudności ze zmuszeniem się do rozpoczęcia pracy;
  • obniżenie tolerancji i cierpliwości w stosunku do współpracowników lub klientów;
  • brak energii do utrzymania produktywności w swojej pracy;
  • problemy ze skupieniem uwagi na zadaniach;
  • brak satysfakcji z własnych osiągnięć;
  • uczucie rozczarowania w odniesieniu do wykonywanego zawodu;
  • częstsze sięganie po jedzenie, alkohol lub narkotyki w celu poprawy samopoczucia;
  • umyślne izolowanie się od innych ludzi bądź frustracja w stosunku do bliskich;
  • zaburzenia snu i apetytu;
  • oznaki fizyczne takie jak bóle głowy, bóle brzucha, zaburzenia jelitowe, bóle szkieletowe bez wyraźnej przyczyny;
  • osłabiona odporność – skłonność do częstego chorowania.

Nie trzeba obserwować u siebie wszystkich wspomnianych wyżej symptomów, aby kwalifikować się do statusu człowieka wypalonego zawodowo. Oczywiście, im większa ich ilość, tym większe prawdopodobieństwo, ale zdaniem psychologów najważniejsza jest ogólna jakość życia i zdolność do wykonywania swoich obowiązków nie tylko w pracy, ale i życiu osobistym. Ludzie z syndromem wypalenia czują się chronicznie zmęczeni, bezradni, negatywnie podchodzą do wszystkiego, co dzieje się wokół nich. Często tracą motywację do jakiegokolwiek działania, a nawet wiarę w siebie. W przeciwieństwie do klasycznego stresu, który przede wszystkim szkodzi fizycznemu zdrowiu, wypalenie odbywa się raczej w sferze emocjonalnej, choć może oczywiście mieć przełożenie na objawy czysto cielesne.

Najczęstsze przyczyny wypalenia zawodowego

Co zatem powoduje, że niektórzy ludzie ciężko pracują każdego dnia i nie podlegają wypaleniu, podczas, gdy u innych pojawia się ono przy pozornie „lżejszej” pracy? Typ osobowości i historia skłonności depresyjnych na pewno mają znaczenie, ale psychologowie podkreślają, że szczególnie niszczące są zwłaszcza warunki, w jakich wykonywana jest dana profesja. Przede wszystkim wskazuje się więc na nieracjonalne limity czasowe wyznaczane przez przełożonych. Ze studiów wynika, że pracownicy, którzy mają w ciągu dnia dość czasu, aby zrealizować swoje zadania znacznie rzadziej doświadczają wypalenia zawodowego. W tym kontekście na pozycji straconej są przede wszystkim strażacy czy pracownicy służby zdrowia.

Dalszym problemem są brak wsparcia i komunikacji ze strony kierownictwa oraz niejasne wyobrażenie o własnej roli i odpowiedzialności. Ludziom bardzo trudno jest osiągnąć satysfakcję z pracy, gdy nie do końca rozumieją, jakie stawia się przed nimi oczekiwania. Wreszcie, czynnikami sprzyjającymi rozwojowi wypalenia zawodowego są również nadmiar obowiązków oraz nierówne traktowanie w środowisku pracy.
Wypalenie zawodowe może być skutkiem nadmiaru obowiązków. Źródło: shutterstock

Czym grozi wypalenie zawodowe?

Mogłoby się wydawać, że od wypalenia zawodowego się nie umiera, więc nie jest to problem o zasadniczej wadze. Niestety, wspomniane wyżej symptomy w dość konsekwentny sposób prowadzą do pogarszania się sytuacji zawodowej „chorego”, a mogą wręcz skutkować utratą pracy i wynagrodzenia. To dalszy poważny stres, który może być przyczyną rozwoju klasycznej depresji. Poza tym, wypalenie zawodowe w swoich najgorszych przejawach prowadzi do wyobcowania i agresji, które mogą przekładać się na stosunki w domu – rozstania i rozwody to wcale częsta konsekwencja utraty kontroli nad profesjonalną sferą życia. W skrajnie rzadkich wypadkach wypalenie zawodowe może w dłuższym okresie czasu przyczyniać się do zachować samobójczych!

Jak poradzić sobie z wypaleniem zawodowym?

Na szczęście, wbrew nazwie, wypalenie zawodowe jest procesem odwracalnym. Owszem, bardzo często wymagana jest zmiana warunków lub miejsca pracy, ale przy odpowiedniej interwencji prognoza jest bardzo optymistyczna. Zdaniem psychologów najważniejsze jest uświadomienie sobie problemu, poszukanie wsparcia wraz z nauką rozładowywania stresu oraz długofalowy trening odporności, aby problem nie powrócił w przyszłości.

Pierwszym krokiem w dobrym kierunku bywa zwykle przerwanie zaklętego koła stresu i kilkutygodniowy odpoczynek od pracy. Bardzo ważna jest również zmiana dotychczasowego trybu życia zawodowego, np. rezygnacja z nadgodzin, częstsze branie jednodniowych urlopów, niezabieranie pracy do domu, itd.

O pomoc poprosić można w dziale kadr pracodawcy, u psychologa, ale także w rodzinie i gronie znajomych – każde wsparcie jest ważne. Z drugiej strony, w miarę możliwości warto jest ograniczyć kontakty z negatywnymi osobami w miejscu pracy. Czasem pomocne są również terapie grupowe organizowane dla osób borykających się z problemem wypalenia zawodowego.

Drugim ważnym aspektem jest odnalezienie równowagi w życiu zawodowym i prywatnym. Czasem trzeba przewartościować ocenę własnych osiągnięć, czasem warto skupić się na osobistych pasjach, aby przesunąć ośrodek ciężkość znad kariery na sferę prywatną. Tutaj pojawiają się oczywiście szersze pytania o życiowe priorytety, na które warto odpowiedzieć sobie z pomocą bliskich czy psychologa. Medytacja, relaksacja czy praca z podświadomością to techniki przynoszące szczególnie dobre efekty w tym zakresie!
Tabela przedstawiająca sposoby zapobiegania i radzenia sobie z wypaleniem zawodowym; opracowanie własne

Wypalenie zawodowe a Covid-19

Pandemia wirusa Covid-19 drastycznie zmieniła realia życia milionów ludzi na całym świecie. Dla wielu codzienną rzeczywistością stała się praca zdalna z domu, która, wbrew pozorom, wcale nie jest bardziej relaksująca. Pierwsze naukowe oceny tego zjawiska mówią wręcz wyraźnie, że „home office” sprzyja rozwojowi wypalenia zawodowego. Wynika to zarówno z faktu zatarcia się granic między czasem spędzanym w pracy i w domu, ale także stresu związanego z koniecznością pogodzenia obowiązków profesjonalnych i rodzinnych. Jest całkiem możliwe, że wraz z przedłużaniem się obostrzeń związanych z koronawirusem problem wypalenia zawodowego na świecie będzie rósł, a jego rozwiązywanie w warunkach życia on-line jest jeszcze większym wyzwaniem!
Regularny jogging to dobra metoda zapobiegania wypaleniu zawodowemu. Źródło: shutterstock

Czy wypaleniu zawodowemu można zapobiegać?

Wielu ludzi latami balansuje na pograniczu wypalenia zawodowego. Pozytywniejsze okresy upewniają nas wówczas w przekonaniu, że nic się złego nie dzieje i skłaniają do ignorowania problemów. To nie jest najlepsza opcja, bowiem stres i kłopoty prędzej czy później powrócą, a z każdą kolejną falą mogą zbliżać nas do poważnego wypalenia zawodowego.

Aby zapobiec kryzysowi warto jest zawczasu pomyśleć o uzdrowieniu codziennego życia, zwłaszcza stosunku do pracy. Obserwacje wskazują, że ludziom łatwiej jest radzić sobie ze stresem nadmiaru pracy, nierównego traktowania czy zagubienia w strukturze, jeśli hartują psychikę, dbając o fizyczne zdrowie. Tutaj niezawodne jest legendarne trio zdrowego stylu życia: regularny wysiłek fizyczny, zbalansowana dieta oraz dostateczna ilość snu. Brzmi banalnie, ale te trzy elementy wzmacniają gospodarkę hormonalną organizmu i prawidłową pracę mózgu, obniżając ryzyko rozstrojów emocjonalnych i podatności na stres. Z suplementów warto polecić przede wszystkim kwasy tłuszczowe omega 3, w udowodniony sposób przeciwdziałające depresji, oraz preparat magnezu z witaminą B6, który skutecznie łagodzi poziom stresu.
Poza tym dobrze jest w miejscu pracy mieć przyjaciół, z którymi dzielić będziemy codzienną „niedolę”, potrafiąc razem się pośmiać i poużalać. Po powrocie z pracy warto zaś mieć znajomych i rodzinę, z którymi możemy oderwać się od profesjonalnych kłopotów. Każda nowa pasja – od ogrodnictwa po naukę malowania, to również sposób na zbalansowanie emocjonalnej sfery osobowości. Zdrowy fizycznie i ceniący swój czas wolny człowiek ma znacznie mniejsze szanse na padnięcie ofiarą wypalenia zawodowego!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Elizabeth Scott i in.; “Burnout Symptoms and Treatment”; data dostępu: 2021-04-13
  2. HelpGuide.org; “Burnout Prevention and Treatment”; data dostępu: 2021-04-13
  3. Mayo Clinic; “Job burnout: How to spot it and take action”; data dostępu: 2021-04-13
  4. World Health Organization; “Burn-out an "occupational phenomenon": International Classification of Diseases”; data dostępu: 2021-04-13
  5. InformedHealth.org; “Depression: What is burnout?”; data dostępu: 2021-04-13
  6. Manbir Kaur i in.; “Burnout during the COVID-19 pandemic: time to ponder”; data dostępu: 2021-04-13
Ocena (4.3) Oceń: