Endoskopia – opis, przebieg badania i rodzaje endoskopii

Endoskopia to badanie rewolucyjne w swoim potencjale, a jednocześnie kojarzące się dość nieprzyjemnie - któż bowiem chciałby mieć wewnątrz swego ciała rurkę? W wielu przypadkach jest to jednak najlepsza, jeśli nie jedyna opcja, aby odkryć istotę problemu medycznego, a nawet go rozwiązać! Co ważne, zgodnie z obowiązującymi standardami prewencji każdy z nas prędzej czy później powinien się endoskopii poddać!



Endoskop w ręce lekarza, fot. shutterstockEndoskop w ręce lekarza, fot. shutterstock

  1. Historia endoskopu
  2. Sposób działania i rodzaj endoskopii
  3. Co wykrywa endoskopia?
  4. Jak wygląda badanie?
  5. Przeciwwskazania i skutki uboczne
  6. Endoskopia – czy jest się czego bać?
W rozwiniętych krajach świata endoskopia stanowi część badań przesiewowych zalecanych wszystkim osobom po ukończeniu określonego wieku. Ich celem jest wczesne wykrywanie nowotworów, które w początkowych etapach poddają się znacznie łatwiejszemu leczeniu. Najczęściej jednak badania endoskopowe służą ocenie nagłych i chronicznych problemów dotyczących organów wewnętrznych.

Historia endoskopu

Endoskopia wydaje się technologią zupełnie nowoczesną, ale w rzeczywistości ślady pierwszych procedur przypominających dzisiejsze wziernikowanie pochodzą sprzed ponad 4 tysięcy lat! W staroegipskich papirusach odkryto opisy technik badania wnętrza ciała, a archeologom udało się nawet znaleźć prymitywne narzędzia im służące. Hipokrates w V w. p.n.e. dokonywał już pierwszych oględzin odbytu w celu diagnozowania hemoroidów, zaś Rzymianie posiadali wzierniki do cewki moczowej. Przełomem stał się jednak dopiero rozwój optyki w XVIII wieku, w wyniku którego włosko-niemiecki lekarz Phillip Bozzini wynalazł pierwsze urządzenie diagnostyczne wykorzystujące soczewkę z dwóch aluminiowych rurek i źródło światła w postaci… świecy! Od tego momentu nastąpił intensywny rozwój technologii wzierników – zaczęto wykorzystywać coraz bardziej kompleksowe soczewki, a nawet coś na kształt peryskopu; świece natomiast zastąpiono lampami naftowymi i gazowymi. Pod koniec XIX w., dzięki wynalazkowi Edisona, standardem w endoskopii stała się już żarówka!

W rezultacie kolejnych ulepszeń na początku XX w. Maximilian Carl-Friedrich Nitze był już w stanie obejrzeć pęcherz moczowy ze wszystkich możliwych kątów, zaś w latach 30-tych John Ruddock opracował metodę wykonywania zdjęć podczas wziernikowania. Wreszcie w 1967 r. Harold Hopkins opracował soczewki z prętów kwarcowych, które diametralnie polepszyły obraz przesyłany do oka, poprawiając zarówno jego oświetlenie. Od lat 70-tych w endoskopii wykorzystujemy już również światłowody, dzięki którym diagnozowanie dosłownie nabrało kolorów, a także perspektywy 3D!

Sposób działania i rodzaj endoskopii

Najogólniej rzecz ujmując, badanie endoskopowe polega na wprowadzeniu przez naturalne otwory cielesne specjalnego aparatu, który łączy źródło światła i kamerę. Sonda umieszczona jest na odpowiednio długim przewodzie, które pozwala dotrzeć w głąb poszczególnych organów i ocenić ich stan na ekranie. Jednocześnie endoskop zawiera zwykle kanał narzędziowy, który pozwala pobierać próbki tkanki podczas badania, a nawet usuwać drobne zmiany. W zależności od strefy ciała, w które wykonuje się procedurę endoskopię charakteryzujemy jako:
  • gastroskopię, czyli badanie przełyku, żołądka i dwunastnicy poprzez sondę wprowadzoną przez usta;
  • kolonoskopię, czyli badanie jelita grubego przez odbytnicę; jej poszczególne odmiany obejmują m.in. rektoskopię, czyli wziernikowanie odbytu oraz sigmoidoskopię, czyli badanie odbytnicy i esicy.
  • bronchoskopię/bronchofiberskopię – badanie tchawicy i oskrzeli; wykorzystuje się przy nim fiberskop, czyli bardzo giętki wziernik;
  • kolposkopię, czyli wziernikowanie pochwy i szyjki macicy; histeroskopia pozwala nawet dotrzeć wziernikiem do wnętrza macicy;
  • cystoskopię, czyli badanie dróg moczowych i pęcherza;
  • i inne.

Ponadto, ciekawą odmianą badania przewodu pokarmowego jest endoskopia kapsułkowa, przy której pacjent połyka metalową kapsułkę z kamerą, a ta przechodząc przez układ trawienny wykonuje ponad pięćdziesiąt tysięcy zdjęć! Na koniec badania kapsułka jest wydalana. Czasami w celu wprowadzenia wziernika do jamy brzusznej wykonuje się również nacięcie skóry – wówczas mówimy o laparoskopii, która wykorzystywana jest nie tylko jako narzędzie diagnostyczne, ale także operacyjne. Tym sposobem usuwa się dziś na przykład wyrostek robaczkowy, nie narażając pacjenta na rozległe blizny i skracając okres jego rekonwalescencji. Podobnie wygląda artroskopia, czyli wziernikowanie stawu kolanowego.
Kolonoskopia jest najczęściej wykonywanym badaniem endoskopowym, fot. shutterstock

Co wykrywa endoskopia?

Endoskopia ze swoimi licznymi podkategoriami służy do oceny niezwykle szerokiego wachlarza potencjalnych schorzeń i problemów anatomicznych. Przede wszystkim stosowana jest jako podstawowe narzędzie do diagnozowania zaburzeń gastrycznych, m.in. wrzodów żołądka czy polipów w jelitach. Możliwość pobrania wycinka tkanki w czasie badania pozwala jednoznacznie stwierdzić czy zmiany nie mają charakteru nowotworowego.

Ponadto za pomocą endoskopii wykrywa się obce ciała, krwawienia, guzy i inne zmiany w drogach oddechowych, łącznie ze schorzeniami takimi jak sarkoidoza. W badaniach ginekologicznych służy ona z kolei diagnozowaniu przyczyn niepłodności, wykrywaniu ewentualnych zmian rakowych, jak również śladów infekcji wirusem HPV, czy podejrzanych krwawień. Jednocześnie daje możliwość usunięcia polipów macicy czy wrośniętych wkładek wewnątrzmacicznych. W czasie ciąży w wyjątkowych przypadkach wykonuje się nawet tzw. fetoskopię, czyli wprowadzenie wziernika przez powłoki brzuszne do macicy w celu wykonania biopsji lub nawet przeprowadzenia operacji chirurgicznych na płodzie!

Endoskopia pomaga ponadto diagnozować bardziej złożone dolegliwości układu moczowego, łącznie z niewyjaśnionym bólem pęcherza, krwawieniami czy infekcjami; badać drogi i woreczek żółciowy, a nawet z nich usuwać kamienie; oceniać stopień uszkodzenia stawów i mięśni, a nawet jamę opłucną. Coraz częściej za pomocą endoskopów przeprowadza się także biopsje, drenowanie czy operacje chirurgiczne.
Tabela przedstawiająca charakterystykę badania endoskopowego; opracowanie własne

Jak wygląda badanie?

Badania endoskopowe przebiegają bardzo różnie, w zależności od zakresu i miejsca interwencji. Te obejmujące nacięcia powłok cielesnych i ewentualne procedury chirurgiczne wymagać mogą nawet pełnej narkozy i hospitalizacji. W każdym przypadku pacjent zostaje dokładnie poinstruowany o niezbędnym przygotowaniu.

Najczęściej wykonywane endoskopie, czyli gastroskopia i kolonoskopia (oraz jej rodzaje), przeprowadzane są zazwyczaj w trybie ambulatoryjnym. Na gastroskopię pacjent musi stawić się na czczo, a samo badanie trwa zaledwie kilka minut. Standardem jest znieczulanie gardła roztworem lidokainy w aerozolu, po czym przez specjalny ustnik wkładany między gardło do przełyku pacjenta wsuwa się wziernik z sondą. Badanie wykonywane jest w pozycji leżenia na boku, z głową przygiętą do klatki piersiowej.

Przed kolonoskopią natomiast wymaga się dłuższego przygotowania obejmującego płynną dietę, a następnie głodówkę oraz przeczyszczenie jelit za pomocą specjalnego roztworu do picia. W dzień badania pacjentowi często podaje się znieczulenie miejscowe, rzadziej ogólne, choć można je wykonać i bez anestezji. Pacjent układany jest w pozycji leżącej na boku, a przez odbyt wprowadza się cienką rurkę o długości nawet do 200 cm. Jednocześnie z cewnikiem wprowadzany jest kanał do napowietrzania, które jest niezbędne, aby prawidłowo ocenić zmiany w jelitach. Badanie trwa z reguły 30-40 minut i może obejmować pobranie wycinków lub usuwanie polipów.
W czasie badania pacjentowi czasami podaje się leki przeciwbólowe lub uspokajające, fot. shutterstock

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Gastroskopia i kolonoskopia to bardzo bezpieczne badania wykonywane powszechnie na całym świecie. Owszem, w obu przypadkach istnieje ryzyko perforacji narządów wewnętrznych, ale jest ono niższe niż 0.5%. Powikłania są również bardzo rzadkie. Bezpośrednio po gastroskopii można natomiast być odczuwalne podrażnienie gardła, zaś po kolonoskopii nadmiar bolesnych gazów jelitowych. Przeciwwskazaniem do wykonania obu badań jest świeżo przebyty zawał serca oraz perforacja badanego odcinka układu pokarmowego. Ponadto gastroskopii nie wykonuje się u pacjentów przy ostrej niewydolności wieńcowej lub oddechowej, zaś kolonoskopii w drugiej połowie ciąży oraz przy niedrożności jelit.

Inne typy endoskopii mogą być objęte innymi przeciwwskazaniami oraz ryzykiem powikłań – generalnie stosowana zasada mówi, aby badania tego typy wykonywać, gdy potencjalne korzyści przewyższają zagrożenia.

Endoskopia – czy jest się czego bać?

Badania endoskopowe obok diagnostyki obrazowej należą dziś do najważniejszych narzędzi w rękach lekarzy – w zakresie schorzeń układu pokarmowego są absolutnie niezastąpione. Tym niemniej, ich przeprowadzanie wiąże się zazwyczaj ze sporym stresem, który rzadko jednak bywa uzasadniony. Ani gastroskopia ani kolonoskopia nie należą może do badań przyjemnych, ale dla każdego dorosłego człowieka są dość łatwe do przejścia, a ich wartość medyczna jest nie do przecenienia. Nie należy więc kierując się strachem unikać zleconych przez lekarza badań – bać powinniśmy się natomiast raka jelita grubego, który rocznie zabija prawie milion ludzi na całym świecie, a jedynie kolonoskopia pozwala go wczas wykryć!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Sarah Ellison, Western Michigan University; “The Historical Evolution of Endoscopy”; data dostępu: 2021-07-13
  2. James L. Achord ; “The History of Gastrointestinal Endoscopy”; data dostępu: 2021-07-13
  3. PIET C. DE GROEN; “History of the Endoscope”; data dostępu: 2021-07-13
  4. Cleveland Clinic; “Upper endoscopy procedure”; data dostępu: 2021-07-13
  5. Yenny Rojas; “What to Expect During an Endoscopy Procedure”; data dostępu: 2021-07-13
Ocena (3.3) Oceń: