Co to jest zorza polarna i gdzie można ją zobaczyć?
Od setek lat ludzie z zachwytem patrzą w niebo, kiedy zorza polarna rozjaśnia nocne ciemności. Motyw dziwnych, barwnych świateł pojawia się w kromaniońskich malowidłach jaskiniowych sprzed 30 tysięcy lat i w tradycyjnych legendach Chin, Japonii, Australii czy Norwegii. Wbrew nazwie okolice biegunów nie są bowiem jedynym miejscem, gdzie pojawia się zorza polarna. Gdzie i kiedy można ją zaobserwować?
Naukowa nazwa tego najpiękniejszego ze wszystkich zjawisk meteorologicznych to Aurora, na cześć starorzymskiej bogini świtu, która miała co noc podróżować ze wschodu na zachód oznajmiając nadejście słońca. Zorza na półkuli północnej to Aurora borealis – od greckiego boga wiatru północnego, Boreasza. Na południowej półkuli pojawia się natomiast Aurora australis. Ta ostatnia nazwa nie odnosi się bynajmniej do Australii, ale do rzymskiego boga wiatru południowego, Austera.
Jak wygląda zorza polarna?
Uważana za Święty Graal przez obserwatorów nieba, zorza jest spektaklem niezwykłym i może mieć różne oblicza. W najbardziej laickim ujęciu to kolorowe światła tańczące na niebie, zmieniając kształty i natężenie, zazwyczaj w przeciągu ok. 15-30 minut. Warunkiem ich widzialności jest ciemne, nocne tło – im ciemniejsze, tym lepiej. Obserwatorzy mówią najczęściej o łukach, zasłonach, spiralach i koronach.
Naturalnie, wnikliwy umysł nie zaspokoi się samym zjawiskiem i spyta od razu co to jest zorza polarna z naukowego punktu widzenia. Najprostszymi słowami mówiąc, to po prostu elektrycznie naładowane cząsteczki, które przybyły do nas ze Słońca i zostały pochwycone przez pole magnetyczne Ziemi.
Kolory zorzy wynikają ze zderzania się owych cząstek z gazami w górnej warstwie atmosfery. Kolizje z tlenem na wysokości 100-300 km dają najbardziej powszechne zielone światła, a powyżej także wyraziście czerwone blaski. Zderzenia z azotem produkują natomiast różowe i ciemnoczerwone efekty, a na niższych wysokościach, przy wysokiej aktywności cząstek słonecznych, także niebieskie światła. Inne odcienie są po prostu mieszankami powyższych.
Ciekawostka: Tam, gdzie występuje zorza polarna, da się czasem słyszeć wyraźny trzeszczący dźwięk, obserwowany zwłaszcza na większych wysokościach.
Skąd się bierze zorza polarna?
Aby odpowiedzieć na pytanie jak powstaje zorza polarna, fizyka wędruje miliony lat świetlnych do naszej najbliższej gwiazdy. To właśnie Słońce emituje bowiem w kosmos strumienie elektronów i protonów, nazywane powszechnie wiatrem słonecznym. Docierają one na Ziemię z prędkością nawet 72 mln km/h i choć znaczna część cząsteczek zostaje odbita dzięki chroniącej nas tarczy, zwanej polem magnetycznym, część przedostaje się do atmosfery i przyciągana jest przez bieguny – stąd najwięcej obserwacji zorzy dotyczy kół podbiegunowych.
Kolizje naładowanych cząsteczek wiatru słonecznego i atomów tworzących gazy naszej poczciwej atmosfery generują energię, która objawia się nam w formie błysków. A ponieważ cały proces przebiega bardzo dynamicznie, tam, gdzie występuje zorza polarna, po niebie przebiegają wyraźne, tańczące fale.
Czy zorza polarna jest niebezpieczna dla ludzi?
Sama w sobie nie, gdyż protony i elektrony ze Słońca zatrzymują się na wysokości ok. 100 km nad powierzchnią ziemi i nigdy do nas nie docierają. Zagrożenie dla sprzętu elektronicznego i satelitarnego może natomiast stwarzać burza magnetyczna, która bywa przyczyną zorzy.
Zorza polarna – gdzie i kiedy występuje?
Im bliżej Bieguna (Północnego lub Południowego) człowiek się znajduje, tym ma większe szanse na ujrzenie zorzy polarnej. Wynika to ze wspomnianego wyżej magnetycznego przyciągania plazmy słonecznej.
Na półkuli północnej zorza polarna obserwowana jest przede wszystkim pomiędzy 60 a 75 równoleżnikiem, a więc w krajach sąsiadujących z Oceanem Arktycznym. Według naukowców z Trondheim najlepsze warunki do obserwacji panują w promieniu ok. 2500 km od Bieguna Północnego.
Na południowej półkuli z kolei najlepsze miejsca do obserwacji zorzy to Tasmania, Nowa Zelandia, Patagonia, Falklandy oraz oczywiście Antarktyda.
Kiedy zorza polarna jest najłatwiejsza do „upolowania”? Idealny czas do obserwacji to pomiędzy 21.00 a 3.00 rano, w okresach, gdy noce są długie i ciemne, a więc zimą na północnej półkuli, a od maja do września do półkuli południowej.
Ciekawostka: Zorza polarna występuje również na innych planetach, które posiadają atmosferę oraz pole magnetyczne. Wyjątkowo silne zorze udało się zaobserwować na Jowiszu, Saturnie, Uranie oraz Neptunie.
Zorza polarna w Polsce
Wiatr słoneczny wieje nieustannie i stąd zorze polarne są obserwowane na dalekiej północy i południu bardzo często. Dodatkowo Słońce wyrzuca jednak większe masy plazmy odpowiedzialne za rozwój burz magnetycznych. Nasilają one widoczność i dramatyzm zorzy polarnej, ale także rozszerzają zasięg jej występowania, czasem do dość szokujących lokalizacji.
I tak burza magnetyczna w 1859 r., znana jako Zdarzenie Carringtona, sprawiła, że zorza polarna widoczna była w Europie, Stanach Zjednoczonych, Japonii i Australii. W 1989 r. widziano ją przejściowo nawet w Hondurasie!
W 2023 r. wyjątkowej urody światła na niebie podziwiano w Wielkiej Brytanii, a szczęśliwcy ujrzeli nawet zorzę polarną nad Polską. W listopadzie kolorowe niebo fotografowano na terenie całego kraju, od Dolnego Śląska po Bałtyk. A ponieważ do 2025 r. aktywność słoneczna ma wzrastać, jest szansa, że ta niebywała okazja niedługo się powtórzy. O spodziewanych burzach magnetycznych i szansach na pojawienie się zorzy informują zawsze portale meteorologiczne.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 12 maja, 2024 | Zaktualizowany: 13 listopada, 2025
