Kulka prosto z nieba, czyli tajemniczy piorun kulisty
Piorun kulisty to zjawisko tak rzadkie, że wiele osób je neguje. A jednak w sieci nie brakuje zapierających dech w piersi nagrań ognistych kul przemierzających przestworza, pola, a nawet perony kolejowe. Szczęśliwcy, którzy je widzieli na własne oczy przyznają, że doświadczenie jest iście nieziemskie. Są jednak i tacy, którzy mieli pecha spotkać się z nim zbyt blisko.
- Co to jest piorun kulisty?
- Skąd się biorą pioruny kuliste?
- Czy pioruny kuliste mogą zabić?
- Intruz domowy i… samolotowy
- Piorun kulisty – najczęściej zadawane pytania
- Czym jest piorun kulisty?
- Jak powstaje piorun kulisty?
- Czy piorun kulisty jest niebezpieczny?
- Gdzie najczęściej występuje piorun kulisty?
- Jak długo trwa piorun kulisty?
- Czy piorun kulisty można przewidzieć?
- Czy można sfotografować lub nagrać piorun kulisty?
- Jak zachować się w pobliżu pioruna kulistego?
- Czy piorun kulisty jest realny, czy to mit?
Co to jest piorun kulisty?
Absolutna większość piorunów przyjmuje postać liniową wijąc się po niebie w formie zygzaków i ognistych rozgałęzień. Raz na jakiś czas ludzie obserwujący burze są jednak świadkami zjawiska absolutnie niezwykłego – świetlnej kuli przeszywającej powietrze przez kilka sekund lub minut. Bywa ona czerwona, żółta, biała, niebieska, a w rzadkich wypadkach nawet zielona.
Dotychczas odnotowane pioruny kuliste miały bardzo różne rozmiary – od kilku centymetrów w średnicy do nawet kilku metrów. Według świadków mają zdolność przenikania okien, a nawet murów. Pojawiają się i znikają, często bez śladu, co przez wiele dekad rodziło podejrzenie o halucynacje raczej niż fizyczny fakt. Dzięki upowszechnieniu telefonów komórkowych pioruny kuliste stały się jednak faktem nie do zanegowania.
Zdaniem naukowców, zjawisko jest analogiczne do klasycznego piorunu i również niesie ze sobą znaczący ładunek elektryczny. Pogłębione badania z użyciem spektrometrów i kamer szybkiego obrazowania pozwoliły zidentyfikować pierwiastki w świetlnej kuli jako krzem, żelazo i wapń, a więc surowce powszechnie występujące na powierzchni ziemi.
Skąd się biorą pioruny kuliste?
Fenomen iskrzących kul fascynuje naukowców od dawien dawna. W tym czasie powstało bardzo wiele teorii tłumaczących ich powstawanie. Jedna z popularniejszych głosi, że piorun kulisty jest efektem uderzenia klasycznego pioruna w ziemię, w wyniku czego dochodzi do ulotnienia krzemu i innych pierwiastków. Mają one generować promieniowanie mikrofalowe, które sprawia, że plazma przyjmuje charakterystyczny sferyczny kształt.
Inna teoria wyjaśnia przenikanie piorunów kulistych przez okna i płyty pleksi. Według niej na zewnętrznej powierzchni szkła akumulują się jony atmosferyczne, które generują pole elektryczne. W połączeniu z wyładowaniem atmosferycznym zachodzi reakcja, w wyniku której po wewnętrznej stronie szyby gromadzą się ładunki o przeciwnym znaku. Przyjmują one postać kuli, która przemieszcza w głąb pomieszczenia w przeciągu kilku sekund.
Inne teorie zahaczają nawet o czarne dziury i antymaterię, cząstki radioaktywne, utleniające się polimery czy węzły magnetyczne. Żadna z nich nie została jednak jak dotąd potwierdzona.
Rycina z 1901 r. przedstawiająca piorun kulisty, źródło: Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=58806
Czy pioruny kuliste mogą zabić?
Jakkolwiek są rzadkie, pioruny kuliste mają już na swoim koncie nie jeden śmiertelny wypadek. Jedną z najsłynniejszych ofiar jest prof. Professor Georg-Wilhelm Richmann z Sankt Perersburga, który poświęcił swą karierę studiowaniu burzowych wyładowań elektrycznych. W tym celu zbudował we własnym domu „maszynę do łapania piorunów”, niestety, na tyle skuteczną, że zabiła swego twórcę. Według naocznego świadka podczas jednej z burz w 1753 r. z urządzenia uwolnił się piorun kulisty o wielkości pięści, który trafił Richmanna prosto w czoło. Profesor zmarł na miejscu z powodu porażenia prądem.
Rosyjski fizyk Anatoly I. Nikitin opisuje również przypadek motorzysty zabitego promieniem kulistym oraz trzyosobowej rodziny, do której namiotu wdarła się ognista kula, zabijając ojca i powodując oparzenia u matki i córki. Wśród śmiertelnych przypadków asocjowanych ze sferycznym piorunem znajdują się również m.in. wysokogórscy wspinacze i marynarze.
Mimo tych ponurych historii, bliskie spotkania z piorunem kulistym uważane są generalnie za mniej niebezpieczne niż uderzenia „normalnych” piorunów. Te ostatnie łatwo penetrują ciało i mogą porazić serce, podczas gdy sferyczny kształt sprzyja „ślizganiu” się pioruna po skórze.
Tabela podsumowująca fakty o piorunach kulistych, opracowanie własne
Intruz domowy i… samolotowy
Jak już wcześniej wspomnieliśmy, pioruny kuliste posiadają dość unikalną zdolność do przenikania do wnętrz domów, a nawet kokpitów samolotowych. Spośród 286 przypadków zaobserwowanych we Francji do 2014 r., aż 185 miało miejsce właśnie w zamkniętym pomieszczeniu.
W jednym z przypadków opisanych przez australijskich naukowców w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics” w 2021 r. wspomina się o piorunie, który przeniknął do wnętrza samolotu i przeleciał przez pokład pod nogami stewardessy. Co ciekawe, nie odczuła ona nawet odrobiny ciepła. Z drugiej strony, w Belgii odnotowano przypadek pioruna kulistego, który wydostał się z kominka i trafił pana domu, który akurat przygotowywał podpałkę. Mężczyzna stracił przytomność i doznał oparzeń drugiego stopnia. Dalej kula uderzyła w jego pięcioletnią córkę, która skończyła w szpitalu z oparzeniami trzeciego stopnia.
Z 87 przypadków piorunów opisanych w ramach American Geophysical Union, w 34 nie odnotowano żadnych zniszczeń, w 39 drobne szkody, w 11 duże, zaś 3 wojskowe samoloty zostały doszczętnie zniszczone uderzeniami.
Jak widać, o piorunach kulistych wciąż więcej nie wiemy niż wiemy, a mimo rozwoju technologicznego zjawisko nie przestaje naukowców zaskakiwać i frapować. Pozostaje życzyć sobie, zobaczyć owo cudo na własne oczy… ale z bezpiecznej odległości i poza własnym domem!
Piorun kulisty – najczęściej zadawane pytania
Czym jest piorun kulisty?
Piorun kulisty to rzadkie zjawisko atmosferyczne, w którym światło przybiera postać świecącej kuli unoszącej się w powietrzu, często podczas burzy lub tuż po wyładowaniu atmosferycznym. Trwa zazwyczaj kilka sekund, czasem do kilkudziesięciu.
Jak powstaje piorun kulisty?
Dokładny mechanizm nie jest znany, ale istnieje kilka hipotez:
- Plazmowa – powstaje w wyniku jonizacji powietrza i tworzenia się kulistej plazmy.
- Chemiczna – związana z reakcją spalonego ozonu i innych gazów.
- Elektromagnetyczna – powiązana z falami elektromagnetycznymi wywołanymi wyładowaniami.
Czy piorun kulisty jest niebezpieczny?
Tak, może być groźny – zdarzały się przypadki pożarów i porażeń ludzi. Na szczęście większość obserwacji kończy się bez szkód. Piorun kulisty często porusza się wolno i nie zawsze kontaktuje się z obiektami.
Gdzie najczęściej występuje piorun kulisty?
Najczęściej pojawia się podczas burz, w wilgotnych warunkach atmosferycznych. Może też występować w zamkniętych pomieszczeniach lub w pobliżu wyładowań atmosferycznych.
Jak długo trwa piorun kulisty?
Zwykle od kilku sekund do kilkudziesięciu sekund, ale zdarzają się przypadki dłuższych obserwacji, nawet do kilkuminutowych.
Czy piorun kulisty można przewidzieć?
Nie, nie ma sposobu na przewidzenie, kiedy i gdzie powstanie piorun kulisty. Jest to zjawisko bardzo nieregularne i trudne do badań laboratoryjnych.
Czy można sfotografować lub nagrać piorun kulisty?
Tak, istnieją zdjęcia i nagrania, ale są bardzo rzadkie. Często świadkowie opisują go jako jasną kulę poruszającą się powoli lub unoszącą się nad ziemią.
Jak zachować się w pobliżu pioruna kulistego?
Zachowaj spokój i oddal się. Nie próbuj go dotykać ani łapać. Jeśli w pobliżu są łatwopalne materiały – usuń je lub odsuń się.
Czy piorun kulisty jest realny, czy to mit?
Piorun kulisty jest zjawiskiem realnym, udokumentowanym naukowo, choć rzadkim i wciąż słabo poznanym. Istnieją liczne relacje świadków i nagrania filmowe.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 30 października, 2025 | Zaktualizowany: 31 października, 2025
- „The danger of ball lightning” Anatoly I. Nikitin, https://medcraveonline.com/PAIJ/PAIJ-07-00290.pdf, 13/10/2025;
- “The Bizarre Phenomenon of 'Ball Lightning' Has a Startling New Explanation” Mike McCrae, https://www.sciencealert.com/russian-physicists-explain-the-science-behind-ball-lightning-as-bubbles-of-light, 13/10/2025;
- “Ball Lightning: A Mysterious Phenomenon” NaturPhilosophie, https://naturphilosophie.co.uk/ball-lightning-a-mysterious-phenomenon/, 13/10/2025;
- “Advances in ball lightning research” Mikhail L. Shmatov, Karl D. Stephan, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1364682619303840, 13/10/2025;
- “The Enigma of Ball Lightning: Nature’s Mysterious Phenomenon” Discovery UK, https://www.discoveryuk.com/mysteries/the-enigma-of-ball-lightning-natures-mysterious-phenomenon/, 13/10/2025;
- “An Analysis of Ball Lightning-Aircraft Incidents” R.K. Doe i in., https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFMAE21A0308D/abstract, 13/10/2025;
