gawra

Gawra — zaciszne legowisko niedźwiedzia wyłożone mchem i chrustem, np. jaskinia. Gawra lub zimowa nora to specjalnie wybrane i przygotowane miejsce, w którym niedźwiedź spędza okres spoczynku zimowego (hibernacji). Jest to przestrzeń zaciszna, osłonięta od wiatru, opadów i potencjalnych zagrożeń, często naturalna (jaskinia, skalna nisza) lub częściowo wykopana przez zwierzę w ziemi. W zależności od gatunku i regionu legowisko może być różnej wielkości – od kilku metrów kwadratowych w przypadku jaskiń, po kilkumetrowe nory ziemne.

Typy gawry

• Ziemne: jama wykopana w gruncie, głębokość do 2 m.
• Powierzchniowe: dziuple lub wykroty w starych drzewach (Jakubiec 2010).

Gawrowanie jest szczególnie istotne dla samic, które w trakcie snu zimowego rodzą 1–3 młodych, maksymalnie 5, o masie ciała około 500 g, zazwyczaj w okresie grudzień–luty (LeFranc i in. 1987). Śmiertelność młodych w pierwszych miesiącach życia jest bardzo wysoka i może przekraczać 50% (Jakubiec 1993).

Nie wszystkie osobniki korzystają z gawr – samce i młodociane niedźwiedzie mogą spędzać zimę bez gawrowania. Brak lub krótkotrwałe użytkowanie gawr bywa spowodowane łagodną zimą, dostępem do pokarmu pochodzenia antropogenicznego, niewystarczającymi rezerwami tłuszczu lub niepokojeniem ze strony człowieka, np. podczas prac leśnych czy penetracji lasu przez poszukiwaczy poroży.

Jak wygląda gawra niedźwiedzia – wyściółka i budowa gawry

Legowisko jest wyłożone materiałem roślinnym, który pełni funkcję izolacyjną i komfortową. Do wyściółki używany jest mech, sucha trawa, liście, gałązki i chrust. Mech wykazuje wysoką zdolność do absorbowania wilgoci, dzięki czemu wnętrze gawry pozostaje suche, a chrust i gałązki tworzą stabilną strukturę podłoża. Warstwa roślinna minimalizuje straty ciepła, umożliwiając niedźwiedziowi spędzenie miesięcy zimy w stanie obniżonej aktywności metabolicznej.

Niedźwiedź w legowisku, fot. fot. byrdyak/envato

Lokalizacja i wybór miejsca

Niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos) w Europie wybierają legowiska w trudno dostępnych miejscach: jaskiniach, zagłębieniach skalnych, pod powalonymi drzewami lub w gęstych zaroślach. Miejsca te są często wielosezonowe – zwierzę może powracać do tej samej gawry przez kilka lat, systematycznie odnawiając wyściółkę. Wybór lokalizacji zależy od bezpieczeństwa, izolacji termicznej oraz dostępności pokarmu w okolicy.

Funkcje gawry (legowiska)

• Termoregulacja: zapewnia utrzymanie ciepła w trakcie zimy i minimalizuje straty energetyczne.
• Bezpieczeństwo: chroni przed drapieżnikami i ingerencją człowieka.
• Rozród: samice spędzają w gawrze czas porodu i wychowu młodych.
• Regeneracja: umożliwia odpoczynek i odbudowę tkanki mięśniowej po okresie aktywności letniej.

Znaczenie ekologiczne

Legowiska opuszczone przez niedźwiedzie mogą być wykorzystywane przez inne gatunki, np. lisy, borsuki, różne gatunki ptaków czy nietoperzy, co zwiększa bioróżnorodność leśnych ekosystemów. Niszczenie naturalnych legowisk przez ingerencję człowieka negatywnie wpływa na cykl życia niedźwiedzi i zmniejsza ich szanse na przetrwanie w warunkach naturalnych.

Rodzaje legowisk

• Naturalne: jaskinie, skalne nisze, zagłębienia pod drzewami.
• Sztuczne lub półnaturalne: nory wykopane w ziemi, często w pobliżu drzew lub skał.
• Sezonowe i wielosezonowe: niektóre gawry są używane wielokrotnie, co wymaga corocznego odnawiania wyściółki.

Rysunek niedźwiedzia polarnego z młodymi w jego gawrze. Źródło: Friedrich Wilhelm Keyl, Public domain, via Wikimedia Commons

Czy niedźwiedzie polarne mają gawry?

Nie, niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) w ścisłym sensie nie budują gawr, tak jak brunatne czy czarne niedźwiedzie leśne. Ich strategie przystosowawcze do zimy są inne. Samice polarne kopią snieżne jamy lęgowe w śniegu i lodzie, w których rodzą młode i spędzają pierwsze tygodnie życia młodych. Te jamy pełnią funkcję podobną do gawry – chronią przed zimnem i wiatrem – ale nie są kopane w ziemi ani w drzewach, lecz w śniegu i lodzie. Samce polarne nie korzystają z takich jam, często przemieszczają się po lodzie i polują w okresie zimy, gdy dostęp do pokarmu jest ograniczony. Te „gawry śnieżne” są tymczasowe, wykorzystywane tylko w sezonie rozrodczym; po opuszczeniu przez matkę i młode zanikają.

Podsumowując: gawry w sensie ziemnym lub powierzchniowym występują tylko u niedźwiedzi lądowych (brunatnych, czarnych), natomiast niedźwiedź polarny ma swoje odpowiedniki w formie jam śnieżnych.

Podsumowanie

Legowisko niedźwiedzia to przemyślane, ekologicznie funkcjonalne miejsce, wyłożone mchem i chrustem, zapewniające bezpieczeństwo, komfort termiczny oraz sprzyjające regeneracji sił zwierzęcia. Stanowi ważny element życia niedźwiedzi, wpływa na ich zachowania rozrodcze, a także na funkcjonowanie całego ekosystemu leśnego. Zachowanie naturalnych legowisk jest kluczowe w ochronie gatunków dużych drapieżników i utrzymaniu bioróżnorodności.

1. Servheen, C. (1990). Conservation and Management of the Culture of Bears; Ecology and Evolution. 2022;12:e8840.
2. Christopher Servheen, Stephen Herrero and Bernard Peyton. Bears. Status Survey and Conservation Action Plan.
3. Jakubiec, Z. Niedźwiedź brunatny Ursus arctos L. w polskiej części Karpat — Studia Naturae 47 (Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków 2001).
4. Bartosz Pirga, Tomasz Polakiewicz; Charakterystyka miejsc gawrowania i barłogów niedźwiedzi (Ursus arctos) w Bieszczadach wysokich. ROCZNIKI BIESZCZADZKIE 27 (2019)