Najmłodsza wyspa świata: Surtsey jako unikalne laboratorium przyrodnicze
Kontynent Eurazji uformował się przed ok. 325-375 mln lat, Islandia przed 16-18 mln lat, a wyspa Surtsey… w latach 60. ubiegłego stulecia. Ten absolutnie wyjątkowy skrawek wulkanicznego lądu stał się dla naukowców źródłem fascynacji i inspiracji, dowodząc, jak przemyślna i nieugięta potrafi być Matka Natura. Jakie lekcje wynieśliśmy z obserwacji wyspy Surtsey?
Odkrycie godne Ameryki
14 listopada 1963 r. załoga statku Ísleifur II zarzucała właśnie sieci u południowego wybrzeża Islandii, gdy ich oczom ukazał się niewiarygodny widok: ciemna, dymiąca masa pojawiła się nieoczekiwanie na horyzoncie. Rybacy początkowo myśleli, że to inny płonący statek, ale wkrótce ich własny kuter zaczęło niespodziewanie znosić z obranego kursu. Dopiero po jakimś czasie udało się potwierdzić, że niezidentyfikowanym obiektem na Atlantyku był eksplodujący podwodny wulkan.
Następnego dnia w miejscu dziwnego zdarzenia było już 10-metrowe pasmo górskie wystające znad powierzchni wody. Dwa dni później zrodziła się wyspa o wysokości 40 m n.p.m. Po dwóch miesiącach miała już kilometr długości, a jej najwyższe wzniesienie sięgało 174 m n.p.m. Na cześć ogniowego olbrzyma z nordyckiej mitologii nazwano ją Surtsey.
Od tamtego czasu na świecie zrodziło się więcej wysp wulkanicznych – żadna jak dotąd nie okazała się jednak stabilna pod względem ekologicznym.
Wyspa Surtsey 50 lat po erupcji wulkanu, źródło: CanonS2, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
Geologiczno-biologiczny reality show
Współcześni naukowcy nie mogli życzyć sobie nic lepszego – wulkaniczna wyspa zrodziła się i wykształciła przed ich oczami, ujawniając szczegóły procesów, które kształtowały nasz świat przed milionami lat. Erupcje na Surtsey trwały całe dwa lata, ale już w 1964 r. rozpoczęto lokalne badania naukowe. Dzięki temu udało się zaobserwować unikalne zjawisko przybycia nasion niesionych oceanicznymi prądami.
Uczeni mogli również śledzić pojawienie się na wyspie pleśni, bakterii i grzybów, które zaczęły produkować materię organiczną. W dwa lata po erupcji na Surtsey wyrosła pierwsza roślina naczyniowa, a do końca pierwszej dekady zidentyfikowano ich już 10 gatunków. Do 2015 r. naukowcy doliczyli się 74 gatunków roślin naczyniowych, 71 porostów oraz 24 grzybów – a wszystko to wyłącznie za sprawą Matki Natury. Co ciekawe, liczba gatunków na 1 ha niemal podwajała się co dekadę, co wskazuje na wyjątkowo intensywne tempo rozwoju różnorodności biologicznej, nawet w tych teoretycznie mało sprzyjających do życia warunkach.
Wyspa Surtsey podczas erupcji, źródło: NOAA, Public domain, via Wikimedia Commons
Surtsey jako ekologiczny skarb
Od momentu swego powstania wyspa Surtsey została objęta ochroną – na całej Ziemi nie ma drugiego takiego miejsca. Wstęp mają tutaj tylko naukowcy i okazyjnie akredytowani dziennikarze. Wszelkie wizyty turystyczne są na zawsze zakazane, podobnie jak wypas owiec. Bez interwencji człowieka wulkaniczny skrawek lądu rozwija się zgodnie z rytmem przyrody.
Gdy tylko na wyspie pokazały się pierwsze rośliny, zaczęły tu zalatywać ptak znad Islandii – do dziś zaobserwowano ich aż 89 gatunków. W latach 80-tych pojawiły się mewy siodłate, którym nowy skrawek ziemi spodobał się na tyle, że zaczęły tu zakładać gniazda. Z ich odchodami, bogatymi w azot i nasiona, życie na Surtsey zaczęło dosłownie kwitnąć, a czarne skały się zazieleniły. Dla naukowców była to ważna lekcja – dotychczas myślano, że ptaki roznoszą wyłącznie pestki gatunków owocujących.
Dziś na wyspie mierzącej zaledwie 141 ha żyje też 335 gatunków bezkręgowców. Na wybrzeże przypływają też foki szare, które zaczęły tutaj rodzić i wychowywać swoje młode, pozostawiając na wyspie kolejne związki organiczne. Ekspedycja naukowa, która przybyła na Surtsey w 2020 r. odkryła dwa nowe gatunki turzyc, co dowodzi, że lokalny ekosystem stale się rozwija. Zaobserwowano już również kruki, pelikany, brodźce, rybitwy, a nawet gęsi.
Za cud należy uznać fakt, że mimo całej sensacji towarzyszącej powstaniu nowej wyspy, interesy zamożnych, ciekawych świata turystów nie zwyciężyły nad ekologicznym rozsądkiem. W 2008 r. wyspa została w całości wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i do dziś pozostaje chronionym „eksponatem” naukowym, a nie kolejnym lądem do podbicia.
Diagram przedstawiający krótką historię Surtsey; opracowanie własne
Przyszłość w mrocznych barwach? Niekoniecznie
Niestety, piękny ewolucyjny eksperyment na Surtsey najprawdopodobniej będzie krótkotrwały. Naukowcy obawiają się, że fale oceanu zniszczą najprzyjaźniejsze życiu wybrzeże, a erozja sprawi, że foki i ptaki stracą zainteresowanie wyspą. Po osiągnięciu szczytowego punktu różnorodność biologiczna zacznie maleć, także w końcu pozostaną znów tylko surowe skały oceaniczne. Już dziś na lądzie widoczne są ślady silnych burz, które żłobią kanały i przenoszą odłamki skalne, zmieniając topografię wybrzeża.
I to jest jednak elementem naturalnych procesów na Ziemi, więc lokalni badacze skupiają się raczej na pozytywach – możliwość obserwacji rozwoju życia na Surtsey jest absolutnym fenomenem, który może wnieść dużo do teorii ochrony środowiska, zwłaszcza w kontekście odnowy zdegradowanych obszarów. Wielu ekspertów zwraca uwagę, że historia wyspy daje nadzieję na odradzanie się życia w obszarach dotkniętych kataklizmami i może być podstawą rozwoju nowych strategii ekologicznych.
Niektórzy sugerują wręcz śmiało, że obserwacje poczynione na Surtsey są jednym z najważniejszych modeli służących zrozumieniu potencjału do rozwoju życia na innych planetach. Jednym słowem, erupcja z 1963 r. była jednym z przydatniejszych podarków, który otrzymaliśmy w ostatnim stuleciu od Ziemi!
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 27 listopada, 2025 | Zaktualizowany: 28 listopada, 2025
- “A new island erupted from the sea – can it show us how nature works without human interference?” Patrick Greenfield, https://www.theguardian.com/environment/2025/oct/13/nature-volcanic-island-surtsey-iceland-ecosystems-aoe, 15/10/2025;
- “Surtsey” UNESCO; https://whc.unesco.org/en/list/1267/, 15/10/2025;
- “Surstey” The Surtsey Research Society, https://english.surtsey.is/, 15/10/2025;
- “The value of Surtsey for ecological research KRISTÍN SVAVARSDÓTTIR1 & LAWRENCE R. WALKER, https://www.researchgate.net/publication/290096410_The_value_of_Surtsey_for_ecological_research_Surtsey_Research_12_149-151, 15/10/2025;
- “Internal structure of the volcanic island of Surtsey and surroundings: Constraints from a dense aeromagnetic survey” Sara Sayyadi i in., https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S037702732400088X, 15/10/2025;
