Dlaczego warto wierzyć w elfy? Magiczna tożsamość Islandczyków
W 2013 r. budowa autostrady łączącej Półwysep Alftanes z Reykjavikiem została wstrzymana z powodu protestu złożonego przez działaczy środowiskowych oraz… obrońców praw elfów. O kontynuacji projektu musiał zadecydować Sąd Najwyższy Islandii. Huldufólk, czyli ukryty lud, tak głęboko wrósł w kulturalny krajobraz wyspy, że nawet w XXI w. wpływa na codzienne życie. Elfy to coś więcej niż uroczy mit.
Kim są elfy?
Według Islandzkiej Szkoły Elfów, na wyspie gości ok. 50 różnych rodzajów „ukrytych ludzi”. Jedni są mali i mieszczą się pod stosami kamieni oraz w budowanych dla nich domkach; inni mają być wyżsi i smuklejsi niż ludzie – to oni stali się inspiracją dla piszącego „Władcę Pierścieni” Tolkiena.
Elfy są niewidzialne, ale podania głoszą, że widzą ludzi i, jeśli bardzo chcą, mogą się im objawić. Wraz z rozwojem chrześcijaństwa na wyspie geneza ukrytego ludu zrosła się z biblijnymi opowieściami i dzisiaj odnoszona jest do Adama i Ewy. Otóż Bóg miał jednego dnia odwiedzić pierwszą ludzką parę w ich domu, a Ewa, która nie zdążyła umyć wszystkich dzieci, część z nich schowała przed zacnym gościem. Bóg odkrył jednak prawdę i orzekł, że skoro on nie może widzieć niektórych dzieci, to pozostaną one również na zawsze skryte przed wzrokiem ludzkim.
Alternatywna wersja genezy elfów, spisana przez Jóna Árnasona, nazywanego islandzkim Grimmem, mówi: „Kiedy w dawnych czasach diabeł zbuntował się w niebie, on sam i wszyscy, którzy z nim walczyli, zostali strąceni w zewnętrzną ciemność. Ci, którzy mu się przyglądali, również zostali wygnani z nieba. Natomiast ci, którzy nie byli ani za nim, ani przeciwko niemu i nie przyłączyli się do buntu, zostali strąceni na ziemię i nakazano im żyć na wzgórzach, w górach i skałach; nazywa się ich elfami lub ukrytym ludem. Nie mogą żyć z nikim poza sobą nawzajem i czynią zarówno dobro, jak i zło — i to w wielkiej mierze jednego i drugiego.”
Laufskálavarda, czyli wioska elfów, źródło: Denkhenk, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Czy Islandczycy rzeczywiście wierzą w elfy?
Badanie opinii publicznej przeprowadzone w 2007 r. przez Uniwersytet Islandii wykazało, że 62% respondentów nie wyklucza istnienia ukrytych ludzi. Późniejsze sondaże sugerowały znacznie mniejsze poparcia dla tej idei – na poziomie zaledwie 7-9% – ale eksperci twierdzą, że wszystko zależy od sposobu sformułowania pytania. Mało kto odpowie otwarcie, że wierzy w elfy, ale wiele ludzi chętnie dopuszcza taką możliwość.
Inna sprawa, że nie trzeba wcale wierzyć w Świętego Mikołaja, żeby podtrzymywać jego kult i pielęgnować zwyczaje związane magicznym rozwozem prezentów z wigilijną noc. Dla Islandczyków „wiara w elfy” jest elementem kultury i tradycji, nierozłącznie związanym z narodową tożsamością.
Sceptycy uważają, że nie bez znaczenia są też wymierne korzyści z ruchu turystycznego, napędzanego elfimi opowieściami, wydarzeniami i miejscami. Romantycy uważają natomiast, że Islandia była i będzie „żywą wyspą”, na której spirytualizm i przyroda tworzą nierozerwalną więź.
Islandia oazą magicznego folkloru
Współcześni Islandczycy mogą nie do końca wierzyć w istnienie elfów, ale stoją murem za swoją długowieczną tradycją i za żadną cenę nie chcą ryzykować potencjalnego gniewu i działań odwetowych ze strony ukrytych ludzi. Dlatego zachowanie naturalnego krajobrazu jest dla nich tak ważne. Jeśli planowana droga prowadzi przez kamienną wioskę elfów lub ich niewidzialną świątynię, zwykle po lokalnych protestach wygrywa opcja „okrążenia” miejsca raczej niż jego staranowania.
W islandzkich mediach nie brakuje też relacji o budynkach zmniejszanych tylko po to, aby nie naruszyć głazu należącego elfów, a niemal w każdej rodzinie krążą opowieści o osobach, które uległy zranieniu lub śmierci, gdyż zakłóciły spokój ukrytych ludzi. Z drugiej strony, nie brakuje też historii niezwykłego ocalenia czy niewiarygodnie szczęśliwych przypadków, w których palce miały maczać elfy.
Magnús Skarphéðinsson, prowadzący Elfią Szkołę w Reykiaviku, opowiada w wywiadzie dla BBC, że przeprowadził wywiady z 900 mieszkańcami wyspy, którzy twierdzą, że spotkali kiedyś elfa. 75 z nich twierdziło wręcz, że nawiązało przyjaźń z niewidocznymi obywatelami Islandii. Zdaniem Skarphéðinssona Huldufólk są wciąż żywi w lokalnej wyobraźni dzięki izolacji geograficznej – epoka oświecenia, która zabiła w Europie większość prastarych wierzeń, na Islandię dotarła późno i nie miała tak miażdżącego wpływu.
Tabela przedstawiająca słynne postacie kultury skandynawskiej; opracowanie własne
Elfy są potrzebne islandzkiej kulturze
Kult elfów współistniał z pogaństwem i współgra dobrze z chrześcijaństwem oraz ateizmem. Islandczycy wierzą, że ukryci ludzie są bogactwem ich ziemi i nie czują potrzeby wybierać między religią a narodowym duchem. Nadal też ochoczo praktykują zwyczaje ściśle związane z koegzystencją z Huldufólk.
Są cztery dni w roku, podczas których ujrzenie elfa jest najbardziej prawdopodobne, i nie przypadkiem pokrywają się one z największymi świętami w roku. W Wigilię Bożego Narodzenia Islandczycy pozostawiają przed swymi domami jedzenie dla elfów, a na Nowy Rok palą świeczki, aby ułatwić im wędrówkę w poszukiwaniu nowego domu. Ogniska dla ukrytych ludzi płoną w czasie uroczystości 6 stycznia, zaś w Noc Świętojańską elfy mają ponoć kusić ludzi na skrzyżowaniach strawą i podarkami – kto nie ulegnie, będzie nagrodzony.
Zdaniem psychoterapeutów wiara w magiczny świat nie jest handicapem, ale atutem, który pomaga ludziom wierzyć w niemożliwe i tym sposobem pokonywać codzienne trudności. Nikt nie udowodnił jeszcze, że świat, który znamy, jest jedynym i wyłącznym. Może życie na surowej Islandii w ogóle nie byłoby możliwe bez wsparcia, niesnasek i rywalizacji z elfami?
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 10 grudnia, 2025 | Zaktualizowany: 11 grudnia, 2025
- “I Didn’t Believe in Elves Until I Did” Marianne Eloise, https://conversationalist.org/2022/09/15/believe-elves-huldufolk-iceland-tourism/, 22/11/2025;
- “The elusive ‘hidden people’ of Iceland” Laura Studarus, https://www.bbc.com/travel/article/20181217-the-elusive-hidden-people-of-iceland, 22/11/2025;
- “The Genesis of the hidden people” The Elf School, https://theelfschool.com/folktales/, 22/11/2025;
- “More Than Half of This Country Believes in Elves” Rich Warren, https://www.nationalgeographic.com/travel/article/believes-elves-exist-mythology, 22/11/2025;
- „Road project in Iceland delayed to protect 'hidden' elves”, Kashmira Gander, https://www.independent.co.uk/news/world/europe/road-project-in-iceland-delayed-to-protect-hidden-elves-9021768.html, 22/11/2025;
Byłam tam i wyglada to niesamowicie :)