rów melioracyjny

Rów melioracyjny — sztucznie wykonane (ręcznie lub mechanicznie), podłużne zagłębienie w ziemi (wykop), zaliczane do sztucznych cieków wodnych. Zgodnie z polskim prawem, szerokość dna rowu przy jego ujściu musi wynosić mniej niż 1,5 m. Służy do prowadzenia wody w sposób ciągły lub okresowy ze spadkiem terenu. Głównym zadaniem systemów rowów melioracyjnych jest regulacja stosunków wodnych w glebie poprzez odprowadzanie nadmiaru wody do najbliższej rzeki lub zbiornika, a w określonych warunkach – także nawadnianie gruntów.

Długość rowów melioracyjnych w Polsce jest około dwukrotnie większa od długości wszystkich cieków naturalnych, a obszary zmeliorowane stanowią blisko 20% powierzchni kraju.

Co to jest rów melioracyjny?

Zgodnie z polskim Prawem wodnym rów jest sztucznym korytem prowadzącym wodę w sposób ciągły lub okresowy, którego szerokość dna przy ujściu jest mniejsza niż 1,5 m. Jeśli jego zadaniem jest regulowanie stosunków wodnych w celu poprawy warunków uprawy roślin i zwiększenia produktywności gruntów, zalicza się go do urządzeń melioracji wodnych.

Najczęściej rowy melioracyjne tworzą rozbudowane sieci odwadniające pola uprawne, łąki i pastwiska. Zbierają wodę z drenów zakopanych pod powierzchnią gruntu oraz z powierzchni terenu, a następnie odprowadzają ją do rzek, kanałów lub zbiorników wodnych.

Rów wodny na polu, fot. envato

Jak zbudowany jest rów melioracyjny?

Rowy melioracyjne są zwykle prowadzone zgodnie ze spadkiem terenu, aby umożliwić swobodny przepływ wody. Najczęściej mają przekrój trapezowy, choć ich wymiary zależą od lokalnych warunków.

Typowy rów melioracyjny charakteryzuje się:

• głębokością od około 0,6 do 1,5 m,
• szerokością dna od około 0,5 do 2,5 m,
• nachylonymi skarpami zabezpieczonymi darnią lub faszyną,
• obecnością przepustów umożliwiających przejazd przez rów,
• urządzeniami piętrzącymi wodę, takimi jak zastawki, progi lub bystrza.

Nowoczesne systemy melioracyjne coraz częściej wyposażane są w urządzenia pozwalające regulować poziom wody w zależności od potrzeb gospodarowania.

Funkcje rowów melioracyjnych

Przez wiele lat głównym celem melioracji było osuszanie terenów podmokłych. Dzięki temu możliwe było przekształcanie bagien, torfowisk i wilgotnych łąk w grunty rolne.

Do najważniejszych funkcji rowów melioracyjnych należą:

Odprowadzanie nadmiaru wody

Rowy zapobiegają zalewaniu pól uprawnych i umożliwiają wcześniejsze rozpoczęcie prac polowych po intensywnych opadach.

Ochrona upraw

Zmniejszenie uwilgotnienia gleby ogranicza ryzyko gnicia korzeni oraz strat plonów spowodowanych długotrwałym zaleganiem wody.

Regulacja poziomu wód gruntowych

Systemy wyposażone w zastawki mogą nie tylko odprowadzać wodę, ale również ją zatrzymywać, podnosząc poziom wilgotności gleby w czasie suszy.

Ochrona infrastruktury

Rowy odwadniające ograniczają podtopienia dróg, budynków i terenów zabudowanych.

Rów przydrożny, fot. GreensandBlues/envato

Czy rowy melioracyjne są własnością właściciela działki?

Wody znajdujące się w rowach położonych na prywatnych nieruchomościach co do zasady należą do właściciela gruntu. Jednocześnie utrzymanie urządzeń melioracyjnych, w tym rowów, jest obowiązkiem właścicieli gruntów odnoszących korzyści z ich funkcjonowania.

W praktyce oznacza to konieczność dbania o drożność rowów, usuwania nadmiernej roślinności oraz wykonywania niezbędnych prac konserwacyjnych.

Znaczenie przyrodnicze rowów melioracyjnych

Choć kojarzone są głównie z gospodarką wodną, rowy melioracyjne mogą pełnić ważną funkcję ekologiczną.

Jeżeli nie są regularnie pogłębiane i czyszczone, stają się siedliskiem wielu organizmów wodnych i błotnych. Występują w nich:

• płazy, takie jak żaby i traszki,
• ważki i inne owady wodne,
• ślimaki i skorupiaki,
• ryby wykorzystujące rowy jako miejsca tarła,
• roślinność szuwarowa i bagienna.

W wielu regionach kraju rowy melioracyjne stanowią lokalne korytarze ekologiczne, umożliwiające przemieszczanie się organizmów pomiędzy większymi zbiornikami wodnymi.

Wpływ rowów melioracyjnych na środowisko

Ocena wpływu rowów melioracyjnych na środowisko nie jest jednoznaczna. Z jednej strony wspierają produkcję rolną, z drugiej mogą prowadzić do istotnych zmian hydrologicznych.

Negatywne skutki

Nadmiernie rozbudowane systemy odwadniające:

• przyspieszają odpływ wody ze zlewni,
• obniżają poziom wód gruntowych,
• zmniejszają retencję krajobrazową,
• przyczyniają się do przesuszania gleb,
• powodują degradację torfowisk i mokradeł,
• zwiększają podatność regionów na susze.

Osuszanie torfowisk ma dodatkowo znaczenie klimatyczne. Wysuszone torfy zaczynają emitować zgromadzony wcześniej dwutlenek węgla zamiast go magazynować.

Korzyści

Prawidłowo zarządzane rowy mogą natomiast:

• ograniczać skutki lokalnych podtopień,
• stabilizować warunki produkcji rolnej,
• poprawiać gospodarowanie wodą na terenach użytkowanych rolniczo,
• wspierać retencję, jeśli wyposażone są w sprawne zastawki.

Renaturyzacja i nowoczesne podejście do melioracji

Współczesna gospodarka wodna coraz częściej odchodzi od zasady szybkiego odprowadzania wody. Zamiast tego promowane są rozwiązania zwiększające retencję krajobrazową.

W wielu miejscach prowadzi się działania polegające na:

• budowie zastawek na istniejących rowach,
• okresowym piętrzeniu wody,
• ograniczaniu prac konserwacyjnych,
• zasypywaniu niepotrzebnych rowów odwadniających,
• odtwarzaniu mokradeł i torfowisk.

Celem jest zatrzymywanie wody jak najbliżej miejsca opadu, co pomaga przeciwdziałać skutkom suszy, ogranicza ryzyko powodzi i sprzyja zachowaniu bioróżnorodności.

Ciekawostka

Łączna długość rowów melioracyjnych w Polsce jest szacowana na setki tysięcy kilometrów i przewyższa długość naturalnych cieków wodnych. To sprawia, że są one jednym z najbardziej rozległych elementów infrastruktury hydrotechnicznej w kraju, mającym ogromny wpływ zarówno na rolnictwo, jak i funkcjonowanie ekosystemów.

Bibliografia:

• Żmuda R. (2016) Systemy melioracyjne i potrzeba regulacji stosunków wodnych. Konferencja: „Woda w rolnictwie w okresie nowych wyzwań” Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie 21.10.2016 r, dostępne pod adresem: https:/ www.cdr.gov.pl/images/Brwinow/RFN/XIII_RFN/Romuald_Zmuda.pdf
• Melioracje rolne; https://kbw.zut.edu.pl/wp-content/uploads/2020/01/10-melioracje-rolne.pdf
• Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne. (Dz.U. 2017 poz. 1566 z póź. zm.)
• Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie (2019) Poradnik Melioracje wodne w ustawie Prawo wodne, Warszawa, dostępne pod adresem https://www. wody.gov.pl /images/Pliki_do_pobrania/Melioracje%20wodne_broszura.pdf
• Banach B. 2004. Rowy melioracyjne jako ostoja różnorodności florystycznej Polesia Lubelskiego. W: Różnorodność biologiczna środowisk wodnych. PAN O/ Lublin, 40–41