Leśne chatki dla nietoperzy. Europejski projekt, który zmienia podejście do ochrony tych ssaków
W polskich lasach pojawiają się obiekty, które na pierwszy rzut oka wyglądają jak miniaturowe domki z baśni Tove Jansson. Niskie, walcowate budowle ze spadzistym dachem, obłożone drewnem, w niczym nie przypominają typowej infrastruktury ochrony przyrody. A jednak to właśnie one mają odegrać ważną rolę w ratowaniu jednego z najbardziej zagrożonych gatunków nietoperzy w Europie – podkowca małego.
23.01.2026
drukuj
Chatka dla nietoperzy. Fot. archiwum Lasów Państwowych
Leśne chatki powstają w ramach międzynarodowego projektu LIFE+ Podkowiec Towers, realizowanego od 2021 roku. Jego finał zaplanowano na trzeci kwartał bieżącego roku, ale pierwsze efekty są już widoczne – nowe schronienia pojawiają się w krajobrazie leśnym, głównie na południu Polski.
Nietoperze potrzebują więcej niż budek
Dotychczasowa ochrona nietoperzy w lasach opierała się przede wszystkim na wieszaniu skrzynek – analogicznych do budek lęgowych dla ptaków. Problem w tym, że nie wszystkie gatunki z nich korzystają, a niektóre – jak podkowiec mały – mają bardzo specyficzne wymagania mikroklimatyczne.
Leśne chatki są odpowiedzią właśnie na te potrzeby. To niskie, betonowe konstrukcje, ustawiane bezpośrednio w lesie. Beton zapewnia stabilność temperatury wewnątrz, a drewniana okładzina pełni nie tylko funkcję estetyczną. Szczeliny między deskami tworzą dodatkowe kryjówki, z których mogą korzystać także inne drobne zwierzęta. Kluczowe jest jednak przeznaczenie tych obiektów. Nie są to typowe zimowiska ani kolonie rozrodcze, lecz schronienia przejściowe – miejsca, w których nietoperze mogą odpocząć w ciągu dnia lub nocą, pomiędzy kolejnymi wylotami na żer.
To istotna zmiana w podejściu do ochrony: zamiast skupiać się wyłącznie na „docelowych” kryjówkach, projekt uwzględnia codzienną logistykę życia nietoperzy.
Mniej ryzyka, krótsze loty
Dla podkowca małego – gatunku wyjątkowo wrażliwego na zaburzenia – długie przeloty między kryjówkami a żerowiskami oznaczają większe zużycie energii i wyższe ryzyko śmierci. Leśne chatki mają temu przeciwdziałać, zagęszczając sieć bezpiecznych punktów odpoczynku w środowisku leśnym.
To rozwiązanie szczególnie ważne tam, gdzie naturalne kryjówki – stare dziuple, szczeliny skalne czy nieużytkowane budynki – zostały już utracone lub występują sporadycznie.
Wieże inspirowane cerkwiami i setka leśnych chatek
Projekt LIFE+ Podkowiec Towers zakłada budowę dwóch typów obiektów: 10 modelowych wież o wysokości 15 metrów, inspirowanych architekturą drewnianych wież cerkiewnych południowej Polski. Każda z nich wyposażona jest w strefy o zróżnicowanej temperaturze oraz w piwnice z możliwością swobodnego dolotu dla nietoperzy; oraz 100 leśnych chatek, rozmieszczonych na terenach nadleśnictw zaangażowanych w projekt. Do tej pory ukończono już około 80 z nich.
To skala niespotykana wcześniej w polskich projektach ochrony chiropterofauny, co samo w sobie czyni przedsięwzięcie eksperymentalnym – i cennym badawczo.
Nie tylko dla podkowca małego
Choć głównym beneficjentem projektu jest podkowiec mały, konstrukcje zaprojektowano tak, aby mogły z nich korzystać również inne gatunki nietoperzy leśnych. Wśród nich znajdują się m.in. borowce, mopki i karliki.
Oficjalnie projekt zakłada poprawę warunków bytowania dziewięciu gatunków, ale – co warto podkreślić – w praktyce lista użytkowników może być dłuższa. Nietoperze nie zawsze „czytają instrukcje” badaczy, a nowe obiekty często bywają adaptowane w sposób trudny do przewidzenia.
Dlaczego to konieczne?
Podkowiec mały latem tworzy kolonie rozrodcze głównie w starych budynkach: kościołach, na strychach, w zabytkowych obiektach. Problem polega na tym, że takich miejsc szybko ubywa – są remontowane, uszczelniane lub wyłączane z użytkowania w sposób, który uniemożliwia nietoperzom dostęp.
Zmiany w budownictwie, termomodernizacje i porządkowanie przestrzeni nie pozostają bez wpływu na przyrodę. W efekcie nawet obszary formalnie chronione mogą okazać się dla nietoperzy zbyt ubogie w bezpieczne schronienia.
Leśne chatki i wieże mają wypełnić tę lukę – zwłaszcza tam, gdzie krajobraz został już „wygładzony” przez działalność człowieka.
Wiedza naukowa w praktyce
Warto podkreślić, że projektowanie obiektów odbywało się we współpracy z chiropterologami. Szczególną uwagę zwrócono na zróżnicowanie warunków termicznych wewnątrz wież – tak, aby nietoperze mogły samodzielnie wybierać optymalne miejsca w zależności od pogody, pory dnia i fazy aktywności.
To podejście pokazuje, że ochrona przyrody nie musi ograniczać się do prostych, schematycznych rozwiązań. Może – i powinna – uwzględniać realne potrzeby gatunków, oparte na badaniach, a nie wyłącznie na dobrych intencjach.
Wspólna Europa dla nocnych łowców
Projekt LIFE+ Podkowiec Towers koordynuje stowarzyszenie PTPP „pro Natura”, od lat zaangażowane w ochronę podkowca małego w Polsce. Partnerami są Lasy Państwowe oraz instytucje z Czech, Słowacji i Rumunii. Całość realizowana jest w 48 obszarach Natura 2000, z czego aż 40 znajduje się w Polsce. To ważne, bo pokazuje, że ochrona nietoperzy – zwierząt migrujących i korzystających z rozległych terytoriów – nie kończy się na granicach państw.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 5 lutego, 2026
