Wega czy Kapella? Kiedy wypatrywać „pierwszej gwiazdki”?
Zwyczaj jest znany w niemal każdym polskim domu: wigilijną wieczerzę zaczyna się dopiero wtedy, gdy na niebie pojawi się pierwsza gwiazdka. W tym roku to nie jasna planeta odegra główną rolę w tym symbolicznym momencie, lecz – po raz pierwszy od kilku lat – prawdziwe gwiazdy. O miano pierwszej gwiazdki wigilijnej „rywalizować” będą Wega z gwiazdozbioru Lutni oraz Kapella z gwiazdozbioru Woźnicy.
Kiedy wypatrywać pierwszej gwiazdki?
24 grudnia Słońce zajdzie około godziny 15.30, choć dokładny moment zależy od miejsca w Polsce i może różnić się nawet o kilkanaście minut. Mniej więcej pół godziny po zachodzie Słońca niebo zacznie się na tyle ściemniać, by można było dostrzec pierwsze jasne obiekty.
W przeciwieństwie do niektórych poprzednich lat, tym razem na wczesnym, wieczornym niebie nie zobaczymy spektakularnie jasnych planet. Z planet Układu Słonecznego krótko po zachodzie Słońca widoczny będzie jedynie Saturn, ale z jasnością około 1,16 magnitudo nie ma on szans konkurować z najjaśniejszymi gwiazdami.
Księżyc i Saturn – tło dla gwiezdnych faworytów
Spoglądając w niebo w wigilijny wieczór, łatwo dostrzeżemy Księżyc po południowej stronie nieboskłonu. Będzie to cienki sierp, cztery dni po nowiu, zbliżający się do pierwszej kwadry. Na wschód od niego, czyli po lewej stronie, znajdziemy Saturna – drugą co do wielkości planetę Układu Słonecznego. Choć teoretycznie świeci on z jasnością 1,16 magnitudo, w praktyce będzie wydawał się słabszy (około 1,40 magnitudo), ponieważ znajduje się stosunkowo nisko nad horyzontem, a jego światło przechodzi przez grubszą warstwę atmosfery.
Wega kontra Kapella
Najjaśniejszym obiektem na niebie – poza Księżycem – tuż po zachodzie Słońca będzie Wega. Ta gwiazda z gwiazdozbioru Lutni ma jasność 0,00 magnitudo (realnie około 0,17 magnitudo) i świeci wysoko nad zachodnim horyzontem. Jej widoczność może jednak nieco pogarszać resztkowe światło dzienne, które jeszcze nie zdążyło całkowicie zniknąć.
Z tego powodu wielu obserwatorom łatwiej może być dostrzec Kapellę, znajdującą się po przeciwnej stronie nieba – na północnym wschodzie. Jej jasność wynosi 0,05 magnitudo (efektywnie około 0,27 magnitudo po uwzględnieniu położenia względem zenitu), co czyni ją niemal równie wyrazistą jak Wega. To właśnie między tymi dwiema gwiazdami rozstrzygnie się, która jako pierwsza „otworzy” wigilijną kolację.
Coraz bogatsze niebo
Jeśli chwilę poczekamy, na niebie zacznie pojawiać się coraz więcej jasnych punktów. W pobliżu Wegi dostrzeżemy Altaira i Deneba – razem tworzą one charakterystyczny Trójkąt Letni. Z kolei w rejonie Kapelli pojawi się Aldebaran, a około godziny 17 nad horyzont zacznie wschodzić Jowisz. Z jasnością sięgającą –2,65 magnitudo szybko przejmie on rolę najjaśniejszego obiektu nocnego nieba po Księżycu.
Co oznacza magnitudo?
Jasność gwiazd i planet astronomowie opisują za pomocą skali wielkości gwiazdowych, której jednostką jest magnitudo. Skala ta bywa myląca: im mniejsza liczba, tym jaśniejszy obiekt. Najsłabsze gwiazdy widoczne gołym okiem mają około 6 magnitudo, a najjaśniejsze – wartości bliskie zera. Wyjątkiem jest Syriusz, świecący z jasnością –1,45 magnitudo. Jeszcze jaśniejsze potrafią być planety, zwłaszcza Wenus, której blask dochodzi nawet do –4,7 magnitudo. Choć skala ta wywodzi się ze starożytności, po odpowiednich modyfikacjach pozostaje w użyciu do dziś.
Pierwsza gwiazdka a Gwiazda Betlejemska
Wypatrywanie pierwszej gwiazdki to nie tylko tradycja, ale też symboliczne nawiązanie do Gwiazdy Betlejemskiej. Według Biblii to właśnie niezwykły obiekt na niebie miał zwiastować narodziny Jezusa Chrystusa i poprowadzić Mędrców ze Wschodu do Betlejem. W kulturze masowej często utożsamia się go z kometą, jednak z naukowego punktu widzenia hipotez jest znacznie więcej. Wśród nich pojawiają się m.in. rzadkie koniunkcje jasnych planet, wybuch supernowej, a nawet Galaktyka Andromedy, widoczna gołym okiem jako delikatna mgiełka.
Tegoroczna Wigilia daje więc dobrą okazję, by spojrzeć w niebo nie tylko z tradycyjnego obowiązku, ale też z czystej ciekawości – i przekonać się, czy pierwsza gwiazdka będzie należała do Wegi, czy do Kapelli.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 24 grudnia, 2025
- https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C110994%2Cwega-i-kapella-pierwszymi-gwiazdkami-wigilijnymi.html;
