Dłuto dla orangutana i wędka dla czapli, czyli jak zwierzęta wykorzystują narzędzia
Człowiek potrzebuje młotek, żeby wbić gwóźdź i łyżkę do zjedzenia zupy. Wykorzystanie narzędzi, z czasem coraz bardziej skomplikowanych, uważane jest za jeden z kluczowych etapów rozwoju cywilizacji. Jak się okazuje, nie jesteśmy w tym postępie technologicznym sami. Naukowcy zidentyfikowali już dziesiątki gatunków zwierząt, które również potrafią korzystać z narzędzi i to na bardzo zaskakujące sposoby.
Sprytne, bo naczelne?
Jak się łatwo domyślić, największe powinowactwo z ludzką inteligencją techniczną wykazują spokrewnione z nami ssaki naczelne. W 1960 r. słynna prymatolożka Jane Gooddall zadziwiła świat opowiadając o szympansowi, który odarł gałązkę z liści i zaczął nią dłubać w kopcu termitów w poszukiwaniu owadzich przysmaków.
Od tamtego czasu obserwacje naczelnych używających narzędzi się namnożyły, a większość z nich dotyczy szympansów i bonobo. Oprócz patyków do dłubania i łowienia insektów, inteligentne małpy wykorzystują również kamienie do rozłupywania twardych skorupek oraz produkują własne gąbki do mycia z liści i mchu. W ogrodzie zoologicznym widziano nawet goryla, który ostrugał sobie gałązkę, aby oczyścić paznokcie u nóg.
U dzikich sumatrzańskich orangutanów naukowcy doliczyli się już ponad 50 narzędzi, których funkcje do złudzenia przypominają nasze dłuta, młotki, haczyki, otwieracze, a nawet harpuny do połowu ryb. Gałęzie służą im też do pomiaru głębokości wody w rzekach, a duże liście są wykorzystywane jako parasole. Goryle z kolei znane są z wygrażania sobie kijami i budowania mostów z powalonych pni.
Bonobo łowiący termity za pomocą gałązki, źródło: No machine-readable author provided. Mike R assumed (based on copyright claims)., CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Zręczne jak słonie
Powiedzenie „słoń w składzie porcelany” jest dość krzywdzące, jeśli wziąć pod uwagę, z jaką zręcznością potrafią działać słonie. Największe zwierzęta świata wykorzystują swoje trąby niczym ramiona i mają dość oleju w głowie, aby czasem wspomóc się dodatkowym narzędziem. Długie gałęzie na przykład są doskonałym gadżetem do drapania się po trudno dostępnych partiach grzbietu. Liście służą z kolei jako packi na muchy i wachlarze.
Słonie w niewoli nauczyły się nawet korzystać z naszych ludzkich narzędzi. Słonica Ruby z Zoo w Phoenix zasłynęła z malowideł, z których najdroższe sprzedane zostało za 25 tys. dol. Wcześniej właściciele zaobserwowali ją jak rysuje patykiem po ziemi, więc wyposażyli podopieczną w farby i pędzel, co pozwoliło dać upust artystycznej pasji. W berlińskim zoo natomiast jedna ze słoni nauczyła się samodzielnie obsługiwać wąż ogrodowy z wodą i wykorzystywać go do bardzo skrupulatnych natrysków.
Narzędzia w wodzie
Wśród delfinów butlonosych zaobserwowano ciekawy zwyczaj przybierania pyska w stożkowate gąbki morskie i muszle. Analiza wykazała, że mądre ssaki potrafią wzburzać morskie dno w poszukiwaniu smakołyków, a umiejętność takiego polowania przekazywana jest przez matkę wyłącznie córkom. Trudno powiedzieć, czy samce traktowane są jako niegodni, czy też nie dość zdolni.
Już w latach 30. ubiegłego wieku naturalistka Edna Fisher opublikowała badanie na temat wykorzystania narzędzi przed wydry morskie. Publikacja przeszła bez echa, ale po odkryciach Jane Goodall przyjrzano się jej bliżej. Pogłębione obserwacje wykazały, że faktycznie, wydry morskie noszą w futrzanych kieszeniach na piersi kamienie, które pozwalają łatwo otwierać skorupy małży i ostryg. Większe kamienie wykorzystywane są natomiast do odrywania ślimaków morskich ze skał. W rzadkich wypadkach sprytniejsze wydry są nawet w stanie oderwać kleszcze złowionego kraba i użyć ich do wydłubywania mięsa ze pancerza nieszczęsnej ofiary.
Kamienie jako moździerz stosują też niektóre gatunki ryb, np. z rodziny wargaczowatych. Chwytają one skorupiaki w pysk, a następnie rozpędzają się i uderzają w twardą powierzchnię, aby rozłupać muszlę. Z kolei garbiki znane są z piaskowania – aby oczyścić miejsce pod ikrę, opluwają je najpierw dużymi ilościami piasku, a płetwami zwiększając moc odkurzającego strumienia.
Ptasia inżynieria
Kolejny krzywdzący stereotyp, z którym warto się rozprawić, to ten o ptasim móżdżku. Nasi skrzydlaci przyjaciele okazują się zaskakująco inteligentni, a wykorzystanie narzędzi idzie im doskonale – stwierdzono je w co najmniej 33 ptasich rodzinach!
Kłowacz kaktusowy z wysp Galapagos słynie na przykład ze stosowania cierni oderwanych z kaktusów do wydłubywania larw spod kory. Co ciekawe, sprytny ptak potrafi tak dziobem obrobić narzędzie, aby idealnie spełniało swoją funkcję.
Zamiłowanie do majsterkowania jest również powszechne wśród krukowatych, a najlepszym przykładem są wrony brodate, które nie tylko tworzą narzędzia, ale modyfikują te istniejące, de facto popychając koło technicznego postępu. Jako surowiec wykorzystują głównie liście, z których wycinają paski i skrawki do sondowania owadów ukrytych w trudno dostępnych szczelinach. Eksperymenty przeprowadzone w niewoli dowiodły też, że wrony brodate potrafią wyginać dany im drut tak, aby działał jak haczyk.
Z narzędzi korzystają również inne gatunki. Czaple wrzucają do wody przynętę, aby pochwycić rybę, a padlinożerne ścierwniki rozbijają cudze jaja za pomocą kamyków i potrafią nawijać wełnę na gałązki, aby potem wykorzystać „szpulki” do budowy gniazda. Kruki z kolei nauczyły się przysposabiać martwą naturę dla celów rozrywkowych – z gałązek robią zabawki, a pokrywki i zakrętki wykorzystują do zjeżdżania z zaśnieżonych dachów!
Muzealny eksponat przedstawiający kłowacza wydobywającego pożywienie z drewna, źródło: Daderot, CC0, via Wikimedia Commons
Narzędzia w mikro skali
Paradoksalnie, ideę wykorzystania narzędzi wydają się rozumieć nawet owady, które większość z nas traktuje jako stworzenia bezmyślne. U dwóch gatunków mrówek wykryto na przykład praktykę przenoszenia kropli wody na ziarnach piasku i drobinkach liści. Inne, zaliczane do gatunku Dorymyrmex bicolor, uciekają się do sabotażu, wrzucając kamienie do otworów wejściowych mrówek pustynnych, aby je zablokować.
Bardziej konstruktywnym przykładem wykorzystania narzędzi jest zastosowanie liści przez niektóre gatunki świerszczy do budowy ekranów akustycznych. W odpowiednim ustawieniu takie bariery wzmacniają siłę dźwięków wydawanych podczas kopulacji. Jednym słowem, to coś na kształt erotycznej oprawy muzycznej.
Patrząc na zwierzęta, które potrafią stosować narzędzia (a nawet je wytwarzać), trudno jest oprzeć się wrażeniu, że nasz ludzki intelekt nie jest może wcale aż taki wyjątkowy, jak mogłoby się wydawać. Jako gatunek, którym zdominował Ziemię, powinniśmy zdecydowanie wykazywać nieco więcej zrozumienia i podziwu dla innych stworzeń. Kto wie, czym nas jeszcze zadziwią?
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 9 grudnia, 2025 | Zaktualizowany: 10 grudnia, 2025
- „11 animals that use tools in surprising and clever ways – including a few you may not expect” Leoma Williams, https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/animals-that-use-tools, 11/11/2025;
- “Do Animals Use Tools?” Asher Elbein, https://www.nwf.org/Magazines/National-Wildlife/2024/Summer/Animals/Animal-Tool-Use, 11/11/2025;
- “The tools animals use” National Geographic, https://www.nationalgeographic.com/magazine/graphics/animal-tools, 11/11/2025;
- “13 Remarkable Animals That Use Tools” Bryan Nelson, https://www.treehugger.com/remarkable-animals-that-use-tools-4869127, 11/11/2025;
- “Elephants can wash with a hose – and sabotage shower time, scientists say” Nicola Davis, https://www.theguardian.com/science/2024/nov/08/elephants-wash-hose-sabotage-shower-time-scientists, 11/11/2025;
