Dziwidło olbrzymie – roślina, która udaje trupa
W głębi wilgotnych lasów deszczowych Sumatry kryje się botaniczna sensacja – dziwidło olbrzymie (Amorphophallus titanum). To jedna z najdziwniejszych i najbardziej niezwykłych roślin świata. Jej kwiatostan osiąga rekordowe rozmiary, a podczas kwitnienia wydziela zapach… zepsutego mięsa.
- Największy kwiat, jaki widział świat?
- Śmierdzące piękno
- Oszustwo doskonałe
- Roślina zagrożona wyginięciem
- Gdzie można zobaczyć dziwidło olbrzymie?
- Symbol nadziei i atrakcja turystyczna
- Dziwidło olbrzymie (Amorphophallus titanum) – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czym jest dziwidło olbrzymie?
- Gdzie rośnie dziwidło olbrzymie?
- Dlaczego dziwidło olbrzymie pachnie tak nieprzyjemnie?
- Jak często kwitnie dziwidło olbrzymie?
- Jakie owady zapylają dziwidło olbrzymie?
- Czy dziwidło olbrzymie jest zagrożone wyginięciem?
- Jak długo trwa kwitnienie dziwidła olbrzymiego?
- Gdzie można zobaczyć dziwidło olbrzymie kwitnące?
Ta ogromna, cuchnąca, nieziemska roślina od wieków pobudza wyobraźnię i budzi podziw. W swojej ojczystej Sumatrze w Indonezji dziwidło wzbudza zachwyt, ale i lęk. – Istnieje lokalny mit, że roślina połyka ludzi – mówi Yuzammi, botanik z Centrum Badań Biosystematyki i Ewolucji w Indonezji, specjalizujący się w rodzaju Amorphophallus. To przekonanie wynika prawdopodobnie z wzoru na ogonku liściowym, który przypomina węża. Jak jest teraz? Co wiemy o dziwidle olbrzymim? Coraz więcej, choć dopiero od lat 90. XX wieku naukowcy zaczęli bliżej przyglądać się dziwnej anatomii tej rośliny.
Największy kwiat, jaki widział świat?
Choć palma pierwszeństwa w kategorii „największy kwiat świata” należy do Rafflesia arnoldii – potężnego pasożyta bez łodygi i liści, którego pojedynczy kwiat może mieć średnicę aż 1,5 metra – dziwidło olbrzymie nie pozostaje w tyle. Jego kwiatostan, błędnie uznawany za pojedynczy kwiat, jest ponad dwukrotnie większy, osiąga nawet 3 metry wysokości i stanowi fascynujący przykład tzw. mimikry trupiokwiatowej. Sam rozmiar dziwidła to względna osobliwość botaniczna. Badania wykazały, że gigantyzm kwiatowy występuje najczęściej u gatunków zapylanych przez chrząszcze lub padlinożerne muchówki, prawdopodobnie dlatego, że pozwala im lepiej naśladować ciepło i rozmiar zwłok dużych zwierząt, a także tymczasowo uwięzić zapylacze.
Nazwa botaniczna tej rośliny zdradza jej niezwykłość: Amorphophallus titanum pochodzi z greki i oznacza dosłownie „gigantyczny, zdeformowany penis”, ale inspiruje do wielu potocznych określeń. W Indonezji znana jest jako bunga bangkai, czyli „kwiat trupa”. W innych miejscach funkcjonuje jako „trupia roślina”, „padlinożerna roślina”, „penis tytana” lub po prostu „gigantyczna roślina penisa”.
Ten botaniczny gigant został odkryty przez włoskiego botanika Odoardo Beccariego w 1878 roku i od tamtej pory zachwyca naukowców, turystów i miłośników przyrody na całym świecie. Szybko stał się ulubieńcem wiktoriańskiej społeczności, zwłaszcza po 1889 roku, kiedy po raz pierwszy zakwitł w w ogrodzie botanicznym Kew Gardens w Wielkiej Brytanii. Kiedy zakwitł po raz drugi w 1926 roku, przyciągnął tak duże tłumy, że trzeba było wezwać policję, aby utrzymać porządek. Od tego czasu dziwidła olbrzymie rozpowszechniły się w ogrodach botanicznych na całym świecie i co jakiś czas trafiają na pierwsze strony lokalnych gazet. Co tak nas fascynuje w tej roślinie?
Dziwidło olbrzymie – owoce, źródło: Patche99z, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Śmierdzące piękno
Kwiatostan dziwidła olbrzymiego to jedno z największych zjawisk w świecie roślin. Roślina potrzebuje aż 11–15 lat, by zgromadzić energię potrzebną do zakwitnięcia. W rzeczywistości „kwiat” to złożona struktura: okazała pochwa kwiatowa otacza żółtą kolbę, u podstawy której znajdują się prawdziwe kwiaty – żeńskie poniżej, męskie powyżej. To sprawia, że Amorphophallus titanum nie jest największym pojedynczym kwiatem na świecie, lecz największą nierozgałęzioną strukturą kwiatową. W przyrodzie roślina przeplata okresy wegetacji i uśpienia. W fazie wegetacyjnej wypuszcza gigantyczny liść – przypominający drzewo – dzięki któremu gromadzi energię. W okresie spoczynku widoczna pozostaje tylko bulwa.
– Kwiat, który wszyscy podziwiają, w rzeczywistości nie jest kwiatem w tradycyjnym sensie – tłumaczy Yuzammi. – To iluzja, stworzona po to, by zwabić zapylacze.
Po kilku latach gromadzenia zasobów energetycznych nadchodzi czas na spektakularne widowisko – rozkwit. Z tej samej bulwy wyrasta wtedy ogromna kolba kwiatostanowa (typ spathix), okryta lejkowatą pochwą (spatha) o przyciągających wzrok barwach – od zieleni w centrum po purpurę na obrzeżach. Iluzja świetlistego kielicha ma zwabić zapylacze – owady, które odwiedzają tę nietypową roślinę nie tylko z ciekawości, ale również z potrzeby pożywienia… a przynajmniej jego zapachu.
Podczas kwitnienia żółta kolba emituje silny, pulsujący zapach rozkładającego się mięsa. Badania z 2023 roku wykazały, że męskie i żeńskie kwiaty produkują różne związki chemiczne – łącznie aż 32 nowe cząsteczki zapachowe. Roślina emituje je w krótkich impulsach, co zwiększa skuteczność wabienia. Dla niektórych smród przypomina przepełniony pojemnik na resztki. Inni porównują go do zepsutego sera, odchodów, moczu, a nawet… wysuszonej myszy. Badania z użyciem „sztucznego nosa” potwierdziły, że to właśnie te zapachy przyciągają zapylające chrząszcze, muchówki i błonkówki. Co ciekaw zapach jest znacznie silniejszy w nocy, kiedy kwiaty również dojrzewają – ponieważ wtedy zapylające owady są najbardziej aktywne.
Dodatkowo, Amorphophallus titanum potrafi samodzielnie się ogrzewać – temperatura kolby może sięgać 36°C. To pomaga w rozpraszaniu zapachu i przyciąganiu owadów padlinożernych, takich jak muchy, chrząszcze czy karaluchy. Dzięki tej strategii, nawet przy rzadkim występowaniu, roślina zwiększa swoje szanse na zapylenie. Roślina nie jest jednak mięsożerna. Jej celem jest jedynie zapylenie – nie pożeranie owadów.
Oszustwo doskonałe
Dziwidło olbrzymie stosuje zaawansowaną taktykę unikania samozapylenia – kwiaty żeńskie i męskie dojrzewają w różnych momentach. Najpierw otwierają się kwiaty żeńskie (w pierwszą noc po „rozkwitnięciu” pochwy), a po ich przekwitnięciu następuje faza kwiatów męskich. W efekcie tylko owady przemieszczające się między osobnikami mogą skutecznie przenieść pyłek.
Gdy zapylanie zakończy się sukcesem, z bulwy powstaje owoc – mięsista jagoda zawierająca 2–3 czarne nasiona. Są one rozprzestrzeniane przez ptaki, m.in. dzioborożce żałobne, które zjadają owoce, a nasiona wydalają w innych miejscach lasu. W ten sposób tajemniczy gigant zdobywa nowe terytoria.
Roślina zagrożona wyginięciem
Choć dziwidło olbrzymie można dziś podziwiać w ogrodach botanicznych na całym świecie (jak londyńskie Kew Gardens czy Ogród Botaniczny w Bonn), jego sytuacja w naturze jest dramatyczna. W 2015 roku została oficjalnie wpisana na Czerwoną Listę Gatunków Zagrożonych IUCN. Szacuje się, że w naturze przetrwało mniej niż 1000 dorosłych osobników.
Endemit Sumatry występuje wyłącznie w wilgotnych lasach między 400 a 1000 m n.p.m., często na stromych zboczach. Jednak wyspa ta nie uniknęła fali przekształcania dżungli w plantacje palm olejowych. Od 1950 roku Indonezja straciła niemal 40% swoich lasów, a tempo deforestacji nie słabnie.
Ekspansja upraw Elaeis guineensis – afrykańskiej palmy olejowej – stanowi jedno z największych zagrożeń dla przyrody Sumatry. Monokultury zastępują bioróżnorodne lasy, a rośliny takie jak dziwidło, wymagające specyficznych warunków, tracą swoje naturalne siedliska. Przetrwanie tego gatunku zależy dziś nie tylko od ochrony obszarów naturalnych, lecz także od dalszych badań nad jego biologią i rozmnażaniem.
Dziwidło olbrzymie (Amorphophallus Titanum) w pełnym rozkwicie w konserwatorium Muttart w Edmonton, 7 kwietnia 2015 r. Zdjęcie: Richard J. Rehman.Richard J. Rehman, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Gdzie można zobaczyć dziwidło olbrzymie?
Dziwidło olbrzymie (Amorphophallus titanum) można zobaczyć głównie w ogrodach botanicznych, które uprawiają tę roślinę w kontrolowanych warunkach szklarniowych. Kwitnienie jest niezwykle rzadkie i trwa bardzo krótko, co sprawia, że każda okazja do zobaczenia go na żywo przyciąga tłumy odwiedzających. Na świecie dziwidło uprawiane jest między innymi w ogrodach botanicznych w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii i Indonezji. To właśnie tam notuje się najwięcej udanych kwitnień, często relacjonowanych online dla międzynarodowej publiczności.
W Polsce dziwidło olbrzymie kwitło dotąd dwukrotnie w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Podczas drugiego kwitnienia kolba kwiatostanowa osiągnęła imponującą wysokość ponad 180 centymetrów, znacznie więcej niż w 2021 roku, gdy mierzyła 125 centymetrów. Proces rozchylania liścia podkwiatostanowego rozpoczął się około godziny 21 w poniedziałek, a pełne otwarcie nastąpiło po godzinie 1:30 w nocy. Poprzednim razem od rozpoczęcia do pełnego rozkwitu minęło około ośmiu godzin. Botanicy podkreślają, że starsza i silniejsza roślina może teraz zachowywać się inaczej.
Symbol nadziei i atrakcja turystyczna
Dziwidło olbrzymie, niegdyś budzące lęk wśród mieszkańców Sumatry, którzy wierzyli, że może „pożerać ludzi”, dziś staje się ambasadorem ochrony tropikalnych lasów. Każde jego zakwitnięcie – czy to w naturze, czy w ogrodzie botanicznym – przyciąga tłumy i uwagę mediów, którzy chcą doświadczyć tego wspaniałego widoku, ale i odrażającego smrodu.
Dziwidło olbrzymie (Amorphophallus titanum) – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym jest dziwidło olbrzymie?
Dziwidło olbrzymie (Amorphophallus titanum) to tropikalna bylina o największym na świecie kwiatostanie, który może osiągać nawet 3 metry wysokości. Jest znane z silnego, nieprzyjemnego zapachu przypominającego rozkładające się mięso.
Gdzie rośnie dziwidło olbrzymie?
Jest endemitem wyspy Sumatra w Indonezji, gdzie rośnie w wilgotnych lasach deszczowych na wysokościach od 400 do 1000 m n.p.m.
Dlaczego dziwidło olbrzymie pachnie tak nieprzyjemnie?
Roślina emituje zapach związków chemicznych imitujących padlinę, takich jak dimetylowe siarczki, putrescyna i trimetyloamina. Ten zapach ma na celu zwabienie owadów padlinożernych, które zapylają roślinę.
Jak często kwitnie dziwidło olbrzymie?
W naturalnych warunkach roślina potrzebuje od 11 do 15 lat, by zakwitnąć po raz pierwszy. W uprawie może kwitnąć co kilka lat, ale nawet wtedy jest to rzadkie i trudne do przewidzenia zjawisko.
Jakie owady zapylają dziwidło olbrzymie?
Zapylaczami są głównie padlinożerne owady, takie jak chrząszcze, muchówki i błonkówki, które przyciąga zapach i ciepło rośliny.
Czy dziwidło olbrzymie jest zagrożone wyginięciem?
Tak, w naturalnym środowisku jest zagrożone głównie przez wycinanie lasów pod plantacje palm olejowych. Ochrona naturalnych siedlisk i uprawa w ogrodach botanicznych to kluczowe działania na rzecz jego przetrwania.
Jak długo trwa kwitnienie dziwidła olbrzymiego?
Kwitnienie trwa zazwyczaj kilka dni, podczas których roślina emituje charakterystyczny zapach i generuje ciepło.
Gdzie można zobaczyć dziwidło olbrzymie kwitnące?
Poza naturalnym środowiskiem, dziwidło można podziwiać w największych ogrodach botanicznych na świecie, m.in. w Kew Gardens w Londynie, Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego czy w ogrodach Bonn.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 5 sierpnia, 2025 | Zaktualizowany: 6 sierpnia, 2025
- Kang, L., Kaur, J., Winkeler, K. et al. How the volatile organic compounds emitted by corpse plant change through flowering. Sci Rep 13, 372 (2023). https://doi.org/10.1038/s41598-022-27108-8;
- Jocelyn Timperley; 'It smells like a food bin that's overflowing': The weird biology of the giant smelly 'corpse plant'; https://www.bbc.com/future/article/20240917-titan-arum-the-huge-smelly-corpse-plant-that-takes-a-decade-to-flower; data dostępu: 05-08-2025;
- Attenborough d., 1996. Prywatne życie roślin. Świat Książki, Warszawa;
- https://www.biol.uw.edu.pl/dziwidlo-olbrzymie-po-raz-pierwszy-zakwitlo-w-polsce/, data dostępu: 05-08-2025;
- Wolfram Lobin, Michael Neumann, Markus Radscheit & Wilhelm Barthlott; The cultivation of Titan Arum (Amorphophallus titanum) – A flagship species for Botanic Gardens; SIBBALDIA: 69 The Journal of Botanic Garden Horticulture, No 5;
Can I build immediately after buying?