Jak oszukać śmierć, czyli zwierzęta, które jedzą trucizny
Toksyny w przyrodzie są powszechne. Z ich pomocą rośliny, grzyby i zwierzęta bronią się przed napastnikami albo atakują swoje ofiary. Te silne związki potrafią osłabić, sparaliżować, a nawet zabić. Nie każdego jednak. Poznaj gatunki, które jedzą trucizny i żyją!
Lepsza trucizna niż głód?
Na Uniwersytecie Kalifornii przeprowadzono ciekawy eksperyment z udziałem południowoamerykańskich węży z gatunku Erythrolamprus reginae. Naukowcy zamknęli 10 wygłodzonych gadów w klatce z drzewołazami paskowymi (Ameerega trivittata) – silnie trującymi żabami, których skóra pokryta jest zabójczymi toksynami.
Sześć węży w obliczu dylematu postawiło raczej na post, ale cztery zdecydowały się zaryzykować. Zanim żaby zostały połknięte, węże wytarły nimi podłogę klatki, jakby próbując zminimalizować dawkę toksyn. Ryzyko się opłaciło, a żaden z węży nie zginął. Dla naukowców była to niezwykle cenna obserwacja – truciznę można zjeść i przeżyć.
Podobne zdolności obserwuje się m.in. u węży ogrodowców, które bez cienia wahania połykają toksyczne ropuchy i salamandry.
Węże ogrodowce są naturalnie odporne na truciznę obecną na skórze ropuch i salamander, fot. macropixel/envato
Skąd się biorą toksyny w roślinach i zwierzętach?
Wiele gatunków posiada naturalną zdolność do produkcji toksyn, które mają zniechęcać potencjalnych amatorów. W tej grupie znajdują się wszystkie trujące rośliny, na czele z niesławnym szalejem plamistym, złudnie pięknym oleandrem czy pokrzykiem wilczą jagodą. Produkować trucizny potrafią również liczne gatunki węży, skorpionów, ropuch czy ślimaków.
Nie trzeba jednak produkować, żeby mieć. Ewolucyjna mądrość skłoniła niektóre zwierzęta do włączenia do swojej diety trujących roślin i owadów w celu przejęcia ich zabójczych własności. Dzięki mechanizmowi doboru naturalnego rozwinęły one mutacje genetyczne, które czynią je odpornymi na wybrane toksyny i dają im zdolność magazynowania cudzej broni biologicznej do wykorzystania na własne potrzeby.
Doskonałym przykładem są danaidy wędrowne (Danaus plexippus), czyli motyle znane ze swoich dalekich migracji wskroś kontynentów. Ich żarłoczne larwy żywią się roślinami z rodziny trojeściowatych, niezwykle zasobnymi w glikozydy szkodzące sercu. Pożerane toksyny są jednak bezpiecznie składowane w odwłoku gąsienic, o czym drapieżców mają ostrzegać wyraziste kolorowe pasy.
Trujące żaby Ameryki Południowej idą jeszcze dalej, spożywając całą gamę jadowitych mrówek, chrząszczów i termitów. Taka dieta pozwala im wygenerować we własnych gruczołach toksyczny koktajl nawet 200 razy silniejszy niż morfina. Gdy zwierzę czuje się zagrożone, wydzielina z gruczołów pokrywa skórę, dając bolesną nauczkę nierozważnym drapieżnikom.
Gąsienice danaid pożerają trujące liście trojeściowatych i wykorzystują toksyny do własnej obrony, źródło: mreyz/envato
Uodpornić się na truciznę
Niczym w wyścigu zbrojeń, w toku ewolucji adaptacje przechodzą na coraz wyższe ogniwa łańcucha pokarmowego. Odporność na toksyny zawarte w trujących zwierzętach rozwinęło wielu drapieżników, którzy sami zjadliwych substancji nie wykorzystują. Chcą po prostu się najeść.
Na nieszczęście dla wspomnianych wcześniej danaidów, ich taktykę zdołały przejrzeć m.in. łuszcze czarnogłowe (Pheucticus melanocephalus) oraz myszaki leśne (Peromyscus maniculatus), które uodporniły się na szkodliwe glikozydy. Paradoksalnie w toku ewolucji dla niektórych ptaków złowrogie kolory danaidów są już synonimem pysznej uczty.
Zdaniem naukowców przystosowanie do trucizny zazwyczaj polega na modyfikacji białek, na które dana toksyna oddziałuje. Przykładem są owady, które żerują na wspomnianych już trujących trojeściach – Matka Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w pompy sodowo-potasowe, z którymi glikozydy się nie wiążą.
Uodpornianie czasem polega więc na eliminacji słabych punktów organizmu, co nie zawsze jest takie łatwe. Pogłębione badania naukowe sugerują, że ewolucja w tym przypadku działa metodą prób i błędów, a niektóre mechanizmy ochronne zdobywane są kosztem utraty innych funkcji.
Są jednak i inne sposoby na obojętność wobec toksyn. Niektóre owady korzystają z układu pokarmowego wyścielonego specjalną membraną – trucizna w pożywieniu jest transportowana wskroś bez przenikania do tkanek ciała. U wspomnianych na wstępie węży, które są w stanie pochłaniać trujące żaby bez uszczerbku na zdrowiu, badaczom udało się zidentyfikować specjalne enzymy wątrobowe, które przekształcają toksyny w nieszkodliwe związki bądź absorbują je na zasadzie gąbek.
Kalifornijskie wiewiórki stronią co prawda od trujących składników diety, ale ich krew zawiera antidotum uodparniające skoczne gryzonie na ukąszenia węży. Co ciekawe, lokalne populacje korzystają z różnych antytoksyn – w zależności od typu gadów grasujących w okolicy.
Tabela przedstawiająca wybrane naturalne toksyny i źródła ich pochodzenia; opracowanie własne
Dlaczego to ważne?
Zrozumienie mechanizmów obrony przed zabójczymi toksynami to pierwszy krok do opracowania antidotum na trucizny, które co roku zabijają tysiące ludzi. Z danych Światowej Organizacji Zdrowia wynika, że największym problemem są węże, odpowiedzialne za ponad 100 tys. zgonów rocznie. Dalszych ok. 3 tys. osób uśmiercają skorpiony.
Pogłębiona wiedza na temat toksyn otwiera również drzwi do szerszego wykorzystania związków, które nie tylko trują i zabijają, ale mogą również leczyć. Bardzo wiele z dzisiejszych lekarstw powstało właśnie w oparciu o trujące glikozydy lub alkaloidy.
Na naturalne trucizny trzeba więc patrzeć w sposób bardziej kompleksowy niż tylko przez pryzmat strachu. Zdaniem biologów ewolucyjnych toksyny w znaczący sposób wpłynęły na proces kształtowania się równowagi w ekosystemach. Minimalne ilości zjadliwych związków decydują o przetrwaniu i zagładzie całych populacji, negując zasadę, że większy i silniejszy zawsze wygrywa.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 7 stycznia, 2026
- “Why some animals can eat poison and cheat death” Katarina Zimmer, https://www.bbc.com/future/article/20251117-the-animals-that-can-eat-poisons-and-not-die, 15/12/2025;
- “Snakebite envenoming” WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/snakebite-envenoming, 15/12/2025;
- “A Poisonous Diet Gives These Animals Their Own Toxic Defense” Brian Handwerk, https://www.smithsonianmag.com/science-nature/a-poisonous-diet-gives-these-animals-their-own-toxic-defense-180984435/, 15/12/2025;
- “7 of the World’s Deadliest Plants” Melissa Petruzzello, https://www.britannica.com/story/7-of-the-worlds-deadliest-plants, 15/12/2025;
