Kartonówka zwyczajna (Lasius fuliginosus)

Wstęp

Kartonówka zwyczajna (Lasius fuliginosus) to gatunek mrówki z rodziny mrówkowatych (Formicidae), należący do podrodziny Formicinae. Jest to charakterystyczny gatunek leśny, szeroko rozpowszechniony w Europie i części Azji, a w Polsce uznawany za stosunkowo pospolity. Nazwa „kartonówka” odnosi się do specyficznego sposobu budowy gniazd – ich ściany przypominają karton, ponieważ powstają z przeżutego drewna, śliny oraz substancji produkowanych przez symbiotyczne grzyby.

Wygląd

Kartonówka zwyczajna jest niewielką mrówką o charakterystycznym wyglądzie. Robotnice osiągają zwykle około 4 mm długości, natomiast królowe około 6 mm. Ciało tych mrówek jest smoliście czarne, silnie błyszczące i stosunkowo krępe. Nogi mogą być nieco jaśniejsze – brunatne lub żółtawe. Głowa jest stosunkowo duża i posiada wyraźne wcięcie na tylnej krawędzi. Odwłok składa się z pięciu segmentów i u robotnic wracających z żerowania bywa silnie rozszerzony.

Sylwetka kartonówki bywa opisywana jako przypominająca „trzy czarne kuleczki połączone odnóżami” – głowę, tułów i odwłok o wyraźnie zaokrąglonych kształtach.

Występowanie

Gatunek ten występuje w dużej części Europy oraz w zachodniej i środkowej Azji. W Polsce jest szeroko rozpowszechniony i dość liczny.

Najczęściej spotyka się go w lasach liściastych i mieszanych, parkach i alejach drzew, sadach i ogrodach oraz innych terenach z obecnością starych drzew. Preferuje miejsca z dojrzałym drzewostanem, ponieważ stare drzewa zapewniają odpowiednie warunki do zakładania gniazd.

Środowisko życia

Kartonówka zwyczajna zakłada gniazda głównie w dziuplach drzew, próchniejących pniach lub w martwym drewnie. Zdarza się także, że zasiedla drewniane elementy konstrukcji, takie jak słupy czy ogrodzenia. Gniazda mają charakterystyczną strukturę – składają się z licznych komór oddzielonych cienkimi ścianami o kartonowatej strukturze. Materiał ten powstaje z drobno rozdrobnionego drewna zmieszanego ze śliną robotnic oraz grzybnią symbiotycznych grzybów. Kolonie mogą liczyć wiele tysięcy osobników i często zawierają kilka płodnych królowych.

Tryb życia i zachowanie

Kartonówka zwyczajna jest gatunkiem społecznym tworzącym rozbudowane kolonie. Robotnice budują liczne szlaki komunikacyjne, często biegnące wzdłuż pni drzew, którymi przemieszczają się między gniazdem a źródłami pokarmu.

Charakterystyczną cechą biologii tego gatunku jest sposób zakładania nowych kolonii. Młoda królowa nie rozpoczyna życia kolonii samodzielnie – wnika do gniazda innego gatunku mrówek, najczęściej z grupy Lasius umbratus, gdzie przejmuje kontrolę nad robotnicami gospodarza. Jest to przykład tzw. pasożytnictwa społecznego.

Pokarm

Podstawowym źródłem pokarmu kartonówki jest spadź produkowana przez mszyce i inne pluskwiaki. Mrówki często „hodują” te owady na drzewach i chronią je przed drapieżnikami.
Dodatkowo robotnice polują na drobne bezkręgowce, które stanowią źródło białka niezbędnego do rozwoju larw.

Znaczenie ekologiczne

Kartonówka zwyczajna odgrywa istotną rolę w ekosystemach leśnych. Ogranicza liczebność wielu drobnych bezkręgowców, uczestniczy w rozkładzie martwego drewna oraz wpływa na populacje mszyc poprzez ich „hodowlę”.

Interesującą cechą jej gniazd jest obecność symbiotycznych grzybów. Mikroorganizmy występujące w strukturze gniazda produkują różne substancje bioaktywne, które mogą działać jak naturalne antybiotyki i chronić kolonię przed patogenami.

Ciekawostki

• Gniazda kartonówki mogą zawierać tysiące robotnic i rozbudowaną sieć komór.
• Nazwa „kartonówka” pochodzi od charakterystycznego materiału budowlanego przypominającego karton.
• Mrówki te często tworzą długie, dobrze widoczne kolumny na pniach drzew.
• Symbiotyczne grzyby w ich gniazdach mogą produkować związki o potencjalnym znaczeniu biotechnologicznym.

Kartonówka zwyczajna – pytania i odpowiedzi (FAQ)

Czy kartonówka zwyczajna występuje w Polsce?

Tak. Jest to gatunek szeroko rozpowszechniony w Polsce i często spotykany w lasach, parkach oraz w miejscach z dużą liczbą starych drzew.

Dlaczego mrówka ta nazywa się kartonówką?

Nazwa pochodzi od charakterystycznej struktury gniazd, których ściany przypominają karton, ponieważ powstają z przeżutego drewna, śliny i grzybni.

Jak kartonówka zakłada nowe kolonie?

Młoda królowa wnika do kolonii innego gatunku mrówek i przejmuje ją – jest to forma pasożytnictwa społecznego.

Czym żywi się kartonówka zwyczajna?

Głównie spadzią produkowaną przez mszyce, ale także drobnymi owadami i innymi bezkręgowcami.

Gdzie można znaleźć jej gniazda?

Najczęściej w dziuplach i pniach starych drzew, w próchniejącym drewnie lub innych drewnianych konstrukcjach.