W ochronie przyrody potrzebujemy dwóch cech: uważności i empatii. Dr Piotr Mikołajczyk o presji turystycznej i ochronie przyrody
Kochamy góry, zachwycamy się widokami i chętnie ruszamy na szlaki. Ale czy zastanawiamy się, jak nasza obecność wpływa na przyrodę? – W wielu przypadkach jest to przede wszystkim miłość do własnych doznań – zauważa dr Piotr Mikołajczyk. W rozmowie opowiada o presji turystycznej w Karkonoszach, zagrożeniach dla bioróżnorodności, ochronie torfowisk i o tym, dlaczego czasem przyrodzie trzeba pomóc, a czasem po prostu zostawić ją w spokoju.

Joanna Szubierajska: Jakie są dziś największe zagrożenia dla bioróżnorodności Karkonoskiego Parku Narodowego?
Dr Piotr Mikołajczyk: Parki narodowe chronią szczególnie cenne ekosystemy. Są ostojami różnorodności biologicznej, a także ważnymi miejscami prowadzenia badań naukowych i edukacji przyrodniczej. Każdy z nich powstał z konkretnego powodu, czyli by zachować wyjątkowe wartości przyrodnicze danego obszaru. Ekosystemy górskie są cenne ze względu na swoją rzadkość, ale jednocześnie bardzo wrażliwe na zakłócenia. Karkonosze doświadczyły poważnych skutków zanieczyszczenia powietrza. Współcześnie dużym wyzwaniem jest presja człowieka: intensywny ruch turystyczny, rozwój infrastruktury narciarskiej i turystycznej oraz zabudowy w otoczeniu parku.
Turystów jest dużo i przybywa ich coraz więcej. Gdybyśmy ich zapytali, zapewne większość zadeklarowałaby miłość do gór. Mam jednak wrażenie, że w wielu przypadkach jest to przede wszystkim miłość do własnych doznań. Chcemy odbyć piękną wycieczkę, zdobyć szczyt, podziwiać widoki. A jeśli mamy ochotę usiąść poza szlakiem, po prostu to robimy. W takim podejściu jest sporo egocentryzmu. Zapominamy, że sama nasza obecność może zakłócać życie innych gatunków. W ochronie przyrody potrzebujemy dwóch cech: uważności i empatii. Bez nich trudno zrozumieć, że zwierzęta potrzebują przestrzeni i spokoju, a wiele siedlisk jest bardzo wrażliwych na naszą obecność.
Do tego dochodzą zmiany klimatu wywołane działalnością człowieka oraz gatunki inwazyjne. Nie są to zagrożenia związane wyłącznie z zachowaniem turystów w górach, ale również wynikają z naszego oddziaływania na środowisko.
Wspomniał pan o dawnych zanieczyszczeniach. Czy Karkonosze nadal odczuwają skutki wcześniejszej działalności człowieka?
Tak. Choć sytuacja związana z zanieczyszczeniem powietrza się poprawiła, pozostały inne problemy, między innymi monokultury świerkowe będące efektem dawnych nasadzeń. To dziedzictwo wcześniejszej gospodarki, z którym mierzymy się również w innych pasmach górskich. W części miejsc świerki posadzono tam, gdzie warunki nie są dla nich odpowiednie. Obecnie obserwujemy zamieranie takich drzewostanów, a zmiana klimatu dodatkowo pogłębia problem. Bardzo ważną kwestią jest też kryzys wodny, który dotyka całej Polski. Albo deszczu jest dużo i woda szybko odpływa, albo opadów brakuje. Dlatego tak istotna jest ochrona torfowisk, które pomagają łagodzić skutki zarówno nadmiaru, jak i niedoboru wody.
Torfowiska działają więc jak naturalna gąbka?
Tak, ale przede wszystkim trzeba pamiętać, że istnieją dzięki wodzie. Osuszone torfowisko przestaje funkcjonować jako żywy ekosystem i traci swoje właściwości. Dlatego podstawowym zadaniem w jego ochronie jest zapewnienie odpowiednich warunków hydrologicznych. Torfowiska zatrzymują i oczyszczają wodę, magazynują węgiel oraz stanowią ostoję cennych gatunków, często bardzo wrażliwych na zakłócenia. Tworzą się niezwykle powoli. Mówi się, że las rośnie długo, a płonie szybko, tymczasem powstawanie torfowisk trwa jeszcze znacznie dłużej. Klimat, woda i przyroda powinny być wymieniane jednym tchem. To ściśle powiązane elementy.
Czy zawsze chodzi przede wszystkim o ograniczanie ingerencji człowieka?
Warto podkreślić, że niektóre bardzo cenne ekosystemy powstały właśnie dzięki działalności człowieka – wielowiekowemu, tradycyjnemu i ekstensywnemu użytkowaniu ziemi. Dobrym przykładem są nadrzeczne łąki. Wiosną rzeka wylewała, a kiedy woda ustępowała i teren nieco przesychał, rolnicy rozpoczynali koszenie. Pierwszy pokos przypadał na czerwiec, dzięki czemu ptaki miały czas na wyprowadzenie lęgów. Nie wynikało to z altruizmu czy świadomej troski o bioróżnorodność. Ówczesne możliwości techniczne i warunki terenowe wymuszały określony sposób gospodarowania. Człowiek musiał dostosować się do rytmu natury. Podobnie było w górach. Na niżej położone łąki można było wywieźć nawóz, skosić trawę i zebrać siano na zimę. Wyżej stawało się to zbyt trudne, dlatego prowadzono tam sezonowy wypas. Nie dało się codziennie sprowadzać zwierząt do wsi, więc pozostawały na górskich pastwiskach przez cały sezon. Takie praktyki kształtowały konkretne siedliska. Dziś, jeśli chcemy je zachować, często musimy odtwarzać dawne sposoby użytkowania.
Zmienia się działalność rolnicze i zmieniają się nadrzeczne łąki.
W wielu miejscach uregulowano rzeki, a łąki odwodniono. Zamiast dwóch pokosów w roku można przeprowadzić cztery. Pierwsze koszenie odbywa się wcześniej, kiedy ptaki nie zakończyły jeszcze lęgów. W takich warunkach maszyny mogą niszczyć gniazda, jaja i zabijać pisklęta. Rozwój technologii zmienił więc nie tylko sposób gospodarowania, ale również warunki życia wielu gatunków. Ochrona przyrody polega dziś często na przywracaniu tych elementów tradycyjnego rolnictwa, które pozwalały zachować cenne siedliska.
Nie da się jednak po prostu odtworzyć dawnej wsi w całym kraju. Nie ma już tylu rolników, dla których takie użytkowanie ziemi byłoby codzienną praktyką. Dlatego potrzebne są organizacje, wykupy gruntów, programy ochronne i projekty. Wynajmuje się firmy do koszenia, renaturyzuje rzeki. To często kosztowne działania, wymagające uregulowania kwestii własności i uzyskania odpowiednich pozwoleń.
Kiedy zatem najlepiej zostawić przyrodę w spokoju, a kiedy trzeba jej pomóc?
W uproszczeniu możemy mówić o dwóch podstawowych podejściach: ochronie biernej i czynnej. Ochrona bierna polega na pozostawieniu ekosystemu naturalnym procesom i zabezpieczeniu go przed degradacją – na przykład przed wycinką, odwodnieniem czy zabudową. Jeżeli jest w dobrym stanie, nasza ingerencja może być zbędna.
Ochrona czynna wymaga natomiast konkretnych działań, które pozwalają utrzymać lub poprawić stan siedliska albo zahamować jego degradację. Czasem wystarczy jednorazowa interwencja. Jeśli torfowisko przecinają rowy odwadniające, zahamowanie odpływu wody może stworzyć warunki do stopniowej stabilizacji ekosystemu. Inaczej jest z łąką, której istnienie zależy od regularnego koszenia. Kiedy zabraknie rolników, ktoś musi przejąć to zadanie. W przeciwnym razie siedlisko zacznie się zmieniać.
Czy alternatywą dla koszenia może być wypas zwierząt?
W niektórych miejscach tak, ale koszenie i wypas nie dają identycznych efektów. Sposób użytkowania trzeba dopasować do siedliska, które chcemy zachować. Zwierzęta wybierają określone rośliny, jedne zjadają chętnie, inne omijają. Dlatego na pastwisku wykształcają się nieco inne zbiorowiska niż na regularnie koszonej łące. Znaczenie ma też gatunek wypasanych zwierząt. Krowy czy konie naruszają darń kopytami, a ich odchody przyciągają owady. Z kolei z obecności owadów korzystają ptaki. Powstaje cała sieć zależności.
Przy pasących się krowach często można zobaczyć bociany.
Bo to dla nich dobre żerowisko. Krowy wypłaszają owady i inne drobne zwierzęta, a zgryziona trawa ułatwia bocianom znalezienie pokarmu. Ich dieta nie ogranicza się przecież do żab. Zjadają również między innymi duże owady, jaszczurki czy drobne kręgowce. Fascynujące jest obserwowanie, jak jedna praktyka gospodarowania uruchamia kolejne procesy przyrodnicze.
Podobny mechanizm można zobaczyć w przypadku owiec. Niechętnie zjadają bliźniczkę psią trawkę, dlatego jej udział w roślinności może wzrastać na wypasanych terenach. Tak kształtowały się murawy bliźniczkowe, uznawane za cenne siedliska półnaturalne, czyli powstałe dzięki współdziałaniu przyrody i człowieka.
W Karkonoszach współpracujecie z Karkonoskim Parkiem Narodowym i Grupą Żabka, a w październiku do działań dołączyło ponad 60 wolontariuszy firmy. Jaką rolę pełni w tym partnerstwie UNEP/GRID-Warszawa — dostarcza wiedzę przyrodniczą, łączy partnerów czy koordynuje konkretne działania?
Łączymy wszystkie te elementy. Jesteśmy przede wszystkim łącznikiem między biznesem a instytucjami, które opiekują się ekosystemami. Nasza współpraca z firmami rozwijała się stopniowo. Zaczynaliśmy od pojedynczych wydarzeń i kontaktów z osobami zajmującymi się zrównoważonym rozwojem. Z czasem budowaliśmy rozpoznawalność i wiarygodność. Dziś organizujemy duże konferencje z udziałem przedstawicieli administracji i zarządów spółek. Ważną rolę odgrywają w tym media. Pomagają budować świadomość, pokazywać efekty działań i zachęcać kolejne firmy do zaangażowania.
Trzeba przy tym otwarcie powiedzieć, że firmy kierują się różnymi motywacjami. Obok troski o środowisko są też kwestie wizerunkowe, wymagania prawne, oczekiwania partnerów w łańcuchu wartości czy warunki finansowania. To wszystko sprawia, że biznes chce, a niekiedy również musi zajmować się swoim wpływem na środowisko.
Jak w praktyce dobieracie projekty, które mogą wesprzeć firmy?
Z jednej strony znamy firmy zainteresowane zaangażowaniem, z drugiej współpracujemy z gospodarzami terenów, między innymi parkami narodowymi. To ich pracownicy wiedzą, jakie działania są potrzebne, w których miejscach i w jakim terminie. Park ma specjalistów oraz dokumenty określające zadania ochronne. Dzięki tej współpracy możemy ocenić sens przyrodniczy projektu, ustalić zakres prac, harmonogram i koszty. Firma, która zwraca się do nas z prośbą o propozycję projektu, otrzymuje więc działanie wynikające z rzeczywistych potrzeb przyrody. Nasze zaplecze eksperckie i współpraca z doświadczonymi partnerami mają dawać pewność, że przedsięwzięcie będzie uzasadnione i dobrze przygotowane.
Co w takim razie odróżnia wartościowy projekt od greenwashingu?
Dla mnie problem zaczyna się wtedy, gdy firma chce finansować przedsięwzięcie, które z przyrodniczego punktu widzenia nie ma sensu, jest sztuką dla sztuki albo wręcz szkodzi. Naszą rolą jest proponowanie działań uzasadnionych potrzebami konkretnego ekosystemu. Wiarygodność budujemy na wiedzy eksperckiej, współpracy z instytucjami zajmującymi się ochroną przyrody i powiązaniu z Programem ONZ ds. Środowiska. Firmy oczekują od nas, że pomożemy im uniknąć nietrafionych przedsięwzięć.
A popularne akcje sadzenia drzew? Czy to dobry sposób na pomaganie przyrodzie?
Sadzenie drzew może być bardzo pożyteczne, jeśli jest dobrze zaplanowane. Ważne jest jednak, jak o nim mówimy i czego po nim oczekujemy. Nazwałbym je wzmacnianiem zielonej infrastruktury. Nie utożsamiałbym natomiast posadzenia drzew ze stworzeniem ekosystemu leśnego. Las to znacznie więcej niż same drzewa. To również gleba, ściółka, martwe drewno, wykroty, mikrosiedliska i cała sieć zależności między organizmami. Taki ekosystem rozwija się przez setki lat. Sadzenie może być początkiem tego procesu, ale nie zastępuje wszystkich jego etapów. Zależy mi na nazywaniu rzeczy po imieniu. Gospodarka leśna jest potrzebna, jednak sadzenie drzew w celach gospodarczych i ochrona bogatego przyrodniczo ekosystemu leśnego – albo ekosystemu leśnego o dużym stopniu naturalności, to różne cele. Warto je jasno rozróżniać, tym bardziej, że funkcje produkcyjne i pozaprodukcyjne lasu, w tym zwłaszcza te związane z ochroną różnorodności biologicznej, są niejednokrotnie – na tym samym obszarze – niełatwe do pogodzenia.
W Karkonoszach mówimy między innymi o remontach szlaków i kładek. Jak takie prace pomagają chronić przyrodę?
Choć nie zawsze są to działania prowadzone bezpośrednio na torfowisku, mogą mieć znaczenie dla warunków wodnych otaczających siedlisk. Droga lub szlak mogą przechwytywać wodę spływającą ze stoku i działać jak rynna, którą odpływa ona wzdłuż trasy. Odpowiednio wykonane odwodnienia poprzeczne pozwalają skierować ją dalej, zgodnie z naturalnym kierunkiem spływu. Dzięki temu może docierać do siedlisk położonych poniżej drogi.
Kładki pełnią natomiast funkcję ochronną, ponieważ ograniczają wydeptywanie podłoża. Gdy szlak jest błotnisty, turyści zaczynają go omijać, a rozdeptany pas stopniowo się poszerza. Poprowadzenie ruchu po kładce pozwala przejść nad wrażliwym fragmentem terenu, a pod nią może przepływać woda.
Jak wypracowano konkretne rozwiązania w projekcie realizowanym w Karkonoszach?
Formuła projektu powstała we współpracy z Karkonoskim Parkiem Narodowym, a propozycje działań pochodziły przede wszystkim od jego pracowników. To oni najlepiej wiedzą, co powinno zostać wykonane w danym roku i w jakim terminie. Następnie trzeba zestawić te potrzeby z dostępnymi środkami i oczekiwaniami firmy. Jeśli przedsiębiorstwo chce wspierać mokradła nad Biebrzą, nie proponujemy mu zamiast tego lasu pod Szczecinem. Szukamy uzasadnionych przyrodniczo działań odpowiadających obszarowi jego zainteresowania. Zresztą zainteresowania biznesu się zmieniają. Dawniej firmy częściej wybierały lasy, między innymi ze względu na skojarzenia z pochłanianiem dwutlenku węgla. Dziś coraz chętniej angażują się w ochronę torfowisk, co bardzo mnie cieszy, bo przecież są one także doskonałymi magazynami węgla, a poza tym pełnią dużą rolę retencyjną i są wspaniałymi ostojami przyrody. Stanowią one znaczną część projektów w programie Re:Generacja.

Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 19 listopada, 2026