Młody las to za mało? Sikory bogatki zdradzają ukryty problem europejskich lasów
Las odrasta. Mijają dekady od wycinki, drzewa znów pną się ku niebu, między gałęziami rozbrzmiewa śpiew ptaków. Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda jak dawniej. Ale czy las, który odtworzono po wycince, rzeczywiście jest tym samym co pierwotna puszcza? Najnowsze badania sugerują, że niekoniecznie. I co więcej – różnice mogą sięgać aż do poziomu komórek ptasiego organizmu.
Naukowcy odkryli, że pisklęta sikory bogatki rozwijające się w młodszych, zarządzanych lasach wykazują wyższy poziom stresu i oznaki potencjalnie gorszej kondycji biologicznej niż ich rówieśnicy z lasów pierwotnych. Oznacza to, że odtworzony las może wyglądać zdrowo, ale z perspektywy jego mieszkańców nie zawsze jest równie wartościowym domem.
Las wygląda podobnie, ale działa inaczej
Badanie opublikowane na łamach Ecology and Evolution przeprowadzili naukowcy z Łotwy. Porównali dwa typy środowisk: ponadstuletnie, dzikie lasy oraz zarządzane lasy sosnowe mające około 40-50 lat – takie, które wyrosły po wcześniejszej wycince i ponownym obsadzeniu.
Zespół badawczy chciał sprawdzić, czy młodsze lasy zapewniają podobne warunki życia jak stare drzewostany. Aby to ocenić, badacze zmierzyli ilość owadów w obu środowiskach. Nie liczyli jednak bezpośrednio insektów – zastosowali nietypową metodę. Analizowali ilość opadających z drzew odchodów owadów, które mogą być wskaźnikiem liczebności populacji. Wyniki okazały się jednoznaczne: w starszych lasach owadów było więcej. To może wydawać się drobną różnicą, ale dla sikor ma ogromne znaczenie.
Dla piskląt liczy się każda gąsienica
Pisklęta sikory bogatki żywią się głównie larwami owadów. Są one bogate w białko i dostarczają energii niezbędnej do szybkiego wzrostu. Jeśli pokarmu zaczyna brakować, organizm młodych ptaków staje przed trudnym wyborem: inwestować energię w rozwój czy przetrwanie.
Naukowcy pobrali próbki krwi od 15-dniowych piskląt i przeanalizowali wskaźniki stresu fizjologicznego. Okazało się, że młode ptaki wychowujące się w młodszych lasach częściej wykazywały oznaki przeciążenia organizmu. To jednak nie był koniec.
Problem ukryty głęboko w komórkach
Badacze przyjrzeli się również telomerom – fragmentom DNA znajdującym się na końcach chromosomów. Ich zadaniem jest ochrona materiału genetycznego podczas podziałów komórkowych.
Telomery często porównuje się do plastikowych końcówek sznurówek – zabezpieczają chromosomy przed „strzępieniem się”. Z czasem naturalnie się skracają. U wielu organizmów proces ten postępuje wraz z wiekiem. Pisklęta bogatek z młodszych lasów miały przeciętnie krótsze telomery niż ptaki rozwijające się w lasach pierwotnych.
To może mieć znaczenie, ponieważ wcześniejsze badania sugerowały, że krótsze telomery bywają związane z niższą przeżywalnością i gorszą kondycją organizmu. Problem polega jednak na tym, że naukowcy nadal nie wiedzą, czy skracanie telomerów jest przyczyną problemów zdrowotnych, czy jedynie ich wskaźnikiem.
Naukowcy studzą entuzjazm
Choć wyniki wyglądają intrygująco, badacze podkreślają, że nie należy wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Biolog ewolucyjny Simon Verhulst, który nie brał udziału w badaniu, zwrócił uwagę na kilka istotnych ograniczeń.
Po pierwsze, metoda szacowania liczby owadów poprzez analizę odchodów może być niedoskonała. Większe drzewa mogły po prostu „produkować” więcej takich śladów, niezależnie od rzeczywistej liczebności owadów. Po drugie, różnice w telomerach mogły częściowo wynikać z cech dziedziczonych po rodzicach. Możliwe, że dorosłe sikory z różnych środowisk już wcześniej różniły się długością telomerów, a pisklęta jedynie odziedziczyły te różnice. Dlatego eksperci proponują przeprowadzenie eksperymentu z tzw. krzyżowym wychowywaniem – przenoszeniem jaj między różnymi siedliskami. Taki test pozwoliłby sprawdzić, czy środowisko po wykluciu rzeczywiście wpływa na rozwój młodych.
To nie pierwszy sygnał ostrzegawczy
Podobne zależności obserwowano już wcześniej. W badaniu z 2016 roku wykazano, że sikory bogatki żyjące w miastach również miały krótsze telomery niż ich wiejscy kuzyni.
Nowe badanie wpisuje się więc w szerszy obraz: ptaki mogą pozornie dobrze radzić sobie w zmienionym środowisku, ale skutki takich zmian nie zawsze są widoczne na pierwszy rzut oka. To szczególnie ważne, ponieważ sam fakt obecności gatunku nie oznacza jeszcze, że siedlisko zapewnia optymalne warunki życia.
Europa niemal straciła swoje najstarsze lasy
To odkrycie nabiera dodatkowego znaczenia w kontekście stanu europejskich lasów. Lasy pierwotne i stare są dziś prawdziwą rzadkością – według danych Komisji Europejskiej stanowią zaledwie około 3 proc. wszystkich lasów Unii Europejskiej. Jeżeli stare drzewostany rzeczywiście zapewniają lepsze warunki dla dzikich zwierząt, ich znaczenie może być znacznie większe, niż dotąd sądzono.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 25 maja, 2026
- Ethan Freedman; "Great tits thrive in old-growth forests"; https://www.popsci.com/science/great-tits-stress/?fbclid=IwY2xjawSAx7tleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFFa2VST1ltTmlCZFBWbnJlc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHqE0TJoYGspFcR8c4JyVn_3J9GabJr49tVjQFNRG1t2a9Y0S8PkAZfMT_fUc_aem_soRoQw-sG5dHNGpWYofO5A; Popular Science;
- Ronalds Krams, Dina Cīrule, Maris Munkevics, Sergejs Popovs, Priit Jõers, Jorge Contreras Garduño, Indrikis A. Krams, Tatjana Krama; "Great Tit (Parus major) Nestlings Have Longer Telomeres in Old-Growth Forests Than in Young Forests"; Ecol Evol, 15: e70823. https://doi.org/10.1002/ece3.70823;
