Czy miliardy na środowisko są wydawane efektywnie? Krytyczny raport o działalności NFOŚiGW
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej znalazł się w ogniu ostrej krytyki. Według analizy przygotowanej przez Warsaw Enterprise Institute, instytucja ta nie tylko działa nieefektywnie, ale może odpowiadać za marnotrawstwo środków liczonych w miliardach złotych rocznie.
Miliardy do rozdysponowania – i poważne wątpliwości
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zarządza jednym z największych publicznych budżetów środowiskowych w kraju. W 2024 roku było to blisko 20 miliardów złotych. Te pieniądze mają wspierać m.in. walkę ze smogiem, rozwój odnawialnych źródeł energii czy ochronę bioróżnorodności.
Problem w tym, że – według autorów raportu – brak mechanizmów rynkowych i konkurencji sprawia, że fundusz nie jest zmuszony do optymalizacji wydatków. W efekcie część projektów okazuje się nietrafiona, opóźniona lub realizowana z niską efektywnością środowiskową.
„Czyste Powietrze” z dużym opóźnieniem
Jednym z najważniejszych programów antysmogowych w Polsce jest Czyste Powietrze. Tymczasem – jak wynika z analizy – jego realizacja jest opóźniona nawet o cztery lata względem uchwał antysmogowych. Na domiar złego, system nie radzi sobie z obsługą wniosków. W pewnym momencie zalegało aż 200 tysięcy nierozpatrzonych aplikacji o łącznej wartości 2,6 miliarda złotych. To nie tylko problem administracyjny, ale realne opóźnienia w wymianie pieców i ograniczaniu emisji.
Ambitne projekty, skromne efekty
Raport wskazuje również na spektakularne rozbieżności między zapowiedziami a efektami:
- Spółka Polskie Domy Drewniane S.A. miała wybudować 10 tysięcy domów. Do 2023 roku powstały zaledwie 33 lokale – i żaden nie spełniał podstawowych standardów energooszczędności.
- Projekt polskiego auta elektrycznego Izera, realizowany przez ElectroMobility Poland, pochłonął miliardy złotych mimo wcześniejszych ostrzeżeń kontrolerów.
- W sektorze geotermii, mimo wydania setek milionów złotych, nie oddano do użytku ani jednej nowej ciepłowni w latach 2015–2021.
To przykłady, które – według autorów raportu – pokazują systemowy problem: brak rozliczalności i skutecznego nadzoru nad wydatkowaniem środków publicznych.
Środowisko czy polityka?
Szczególne kontrowersje budzi finansowanie projektów, które mają wątpliwy związek z ochroną środowiska. Jednym z nich jest przekazanie 140 milionów złotych z programu ochrony bioróżnorodności na zakup śmigłowców dla policji. Takie decyzje rodzą pytania o priorytety i możliwe upolitycznienie funduszu. Krytycy wskazują, że część środków trafia do wybranych podmiotów, co podważa transparentność systemu.
Kolejne miliardy pod kontrolą jednego podmiotu?
Dodatkowe obawy budzą plany związane z wdrożeniem systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP). Jeśli Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej miałby zostać jego głównym operatorem, kontrolowałby kolejne miliardy złotych rocznie. Zdaniem autorów raportu może to doprowadzić do wzrostu kosztów systemu – które ostatecznie poniosą konsumenci.
Co zamiast monopolu?
Warsaw Enterprise Institute proponuje alternatywne podejście, takie jak decentralizację systemu finansowania ochrony środowiska, większe zaangażowanie niezależnych podmiotów rynkowych, otwarte konkursy na projekty, w których kluczowa jest efektywność kosztowa i realny efekt ekologiczny.
Wnioski: system do reformy czy do obrony?
Raport Warsaw Enterprise Institute stawia mocną tezę: obecny model zarządzania środkami na ochronę środowiska w Polsce wymaga gruntownej reformy.
Warto jednak zachować ostrożność. To jednostronna analiza przygotowana przez konkretny ośrodek ekspercki, reprezentujący określoną perspektywę gospodarczą. Kluczowe pytanie brzmi: czy problemy wynikają z samej konstrukcji instytucji, czy raczej z jakości zarządzania i nadzoru?
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 27 kwietnia, 2026
