Salamandra plamista zagrożona wyginięciem. Naukowcy apelują o pilną ochronę gatunku
Salamandra plamista, jeden z najbardziej charakterystycznych polskich płazów, znalazła się w gronie gatunków zagrożonych. Naukowcy alarmują, że brakuje danych o stanie jej populacji w Polsce i apelują o wzmocnienie ochrony oraz zgłaszanie wszystkich obserwacji tych zwierząt.
Czarne ciało pokryte żółtymi lub pomarańczowymi plamami sprawia, że salamandra plamista (Salamandra salamandra) jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych polskich płazów. Za tym charakterystycznym wyglądem kryje się jednak coraz bardziej niepewna przyszłość gatunku. Naukowcy wskazują, że sytuacja salamandry w Polsce wymaga pilnej uwagi.
W 2023 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) sklasyfikowała salamandrę plamistą jako gatunek narażony na wyginięcie (VU) w skali globalnej. Trend liczebności populacji określono jako spadkowy. Jak podkreślają badacze z Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, jest to obecnie jedyny rodzimy przedstawiciel polskiej herpetofauny (płazów i gadów), który otrzymał tak wysoką kategorię zagrożenia według IUCN. Zdaniem naukowców poziom zagrożenia salamandry jest porównywalny z sytuacją pandy wielkiej – jednego z najbardziej znanych symboli ochrony przyrody.
Populacja salamandry może gwałtownie spadać
Podniesienie kategorii zagrożenia przez IUCN wynikało przede wszystkim z prognozowanego spadku liczebności populacji. Według szacunków w Europie w ciągu najbliższych 21–45 lat liczba salamander może zmniejszyć się o ponad 30 proc. Autorzy publikacji, która pojawiła się w czasopiśmie „Przegląd Przyrodniczy” zwracają uwagę, że w Polsce wciąż brakuje kompleksowych danych dotyczących liczebności i rozmieszczenia tego gatunku.
– Pomimo niewielkiej liczby danych o trendach populacyjnych, na terenie kraju odnotowano lokalne spadki liczebności salamander: na terenie Tatr zanikło 9 z 10 znanych stanowisk, a na Dolnym Śląsku – około 30 proc. populacji, w tym ponad 70 proc. w Karkonoszach – wskazuje dr hab. Krzysztof Kolenda z Zakładu Biologii Ewolucyjnej i Ochrony Kręgowców Uniwersytetu Wrocławskiego.
Gdzie żyje salamandra plamista?
W Polsce salamandra plamista występuje przede wszystkim w pasmach Sudetów i Karpat oraz na ich przedgórzach. Są to jednocześnie północno-wschodnie krańce jej europejskiego zasięgu. To największy rodzimy płaz ogoniasty – dorasta nawet do około 21 cm długości. Jest aktywna głównie nocą, a w ciągu dnia ukrywa się pod kamieniami, w ściółce leśnej lub martwym drewnie. Jej jaskrawe ubarwienie pełni funkcję ostrzegawczą. Żółte i pomarańczowe plamy informują drapieżniki, że zwierzę posiada toksyczne wydzieliny skórne.
Rozmnażanie salamandry jest silnie związane z czystymi, górskimi potokami. Wiosną samice rodzą larwy bezpośrednio do wody, gdzie młode osobniki rozwijają się przez kolejne miesiące.
Wycinka lasów, wysychające potoki i groźny grzyb
Naukowcy wskazują kilka głównych zagrożeń dla salamandry plamistej w Polsce. Najważniejsze z nich to intensywna gospodarka leśna prowadząca do niszczenia i fragmentacji siedlisk, zanieczyszczenie oraz wysychanie górskich potoków, zarybianie strumieni pstrągiem potokowym, który może zwiększać śmiertelność larw czy ryzyko pojawienia się niebezpiecznego grzyba Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal).
Ten ostatni patogen już w Europie Zachodniej doprowadził do dramatycznych spadków liczebności zakażonych populacji salamandry – w niektórych przypadkach nawet o ponad 95 proc.
– Salamandra plamista charakteryzuje się silnym przywiązaniem do siedlisk i niewielkim areałem osobniczym. Zniszczenie górskiego potoku czy wycinka dojrzałego lasu to procesy nieodwracalne w krótkiej perspektywie czasowej – podkreślają autorzy publikacji.
Naukowcy chcą zmiany statusu ochronnego
Choć salamandra plamista jest objęta ochroną prawną w Polsce od 1952 roku, jej obecny status – ochrona częściowa – zdaniem naukowców nie odpowiada rzeczywistemu zagrożeniu. Badacze proponują m.in. o przywrócenie ochrony ścisłej, wpisanie salamandry na listę gatunków wymagających ochrony czynnej, utworzenie całorocznych stref ochronnych wokół miejsc rozrodu, objęcie gatunku Państwowym Monitoringiem Środowiska i przygotowanie krajowego planu działania na wypadek pojawienia się Bsal.
W krajach sąsiednich salamandra plamista ma już wyższy status zagrożenia. W Czechach uznano ją za gatunek narażony na wyginięcie (VU), a w Niemczech i na Słowacji za bliski zagrożenia (NT).
Każdy może pomóc. Zgłaszaj spotkania z salamandrą
Naukowcy apelują do mieszkańców, turystów i miłośników przyrody o zgłaszanie wszystkich spotkań z salamandrami.
– Każda taka informacja ma znaczenie. Dzięki zgłoszeniom napotkanych osobników naukowcy mogą lepiej poznać aktualny stan populacji i ich zagrożenia oraz skuteczniej planować działania ochronne – podkreśla dr Mikołaj Kaczmarski.
Obserwacje można zgłaszać m.in. przez platformę iNaturalist, Atlas Płazów i Gadów Polski prowadzony przez Instytut Ochrony Przyrody PAN oraz Ogólnopolski Rejestr Kolizji Drogowych ze Zwierzętami. Warto pamiętać, że cenna jest nie tylko obserwacja żywego zwierzęcia. Także martwa salamandra znaleziona przy drodze może dostarczyć naukowcom ważnych informacji o miejscach zagrożenia.
Badacze podkreślają, że przyszłość tego niezwykłego płaza zależy nie tylko od decyzji administracyjnych, ale także od świadomości społecznej. Zmiany klimatu, utrata siedlisk i nowe choroby sprawiają, że ochrona salamandry plamistej staje się coraz większym wyzwaniem.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 10 lipca, 2026
