Dach z zostery? Ekologiczny surowiec z morskiego dna
Zostery to trawy morskie, czyli jedyne na świecie rośliny kwitnące, które żyją w słonej wodzie. Typowe dla Ameryki Północnej i Europy, przez setki lat wykorzystywane były przez tradycyjne społeczeństwa Norwegii, Dani, Hiszpanii czy Meksyku. Dziś jest ich niestety coraz mniej, ale budzą rosnące zainteresowanie ekologów oraz… architektów i projektantów.
Podróżujące trawy
Zostera morska, zwana również tasiemnicą (Zostera marina) to gatunek mało atrakcyjnej na pierwszy rzut oka trawy, która często wyrzucana jest na wybrzeża, odstraszając plażowiczów. Jej ciemnozielone, metrowe liście o szerokości ok. 1 cm zakotwiczone są w piaszczystym lub bagnistym podłożu dzięki silnym kłączom. Wiosną zakwitają 10-centymetrowymi kłosami, w których wykształcają się nasiona.
To właśnie dzięki tym ostatnim zostera, której pierwotnym siedliskiem było wybrzeże Wysp Japońskich, rozprzestrzeniła się z morskimi prądami po świecie, docierając przed ok. 240 tys. lat do Kanady. Populacje śródziemnomorskie zdaniem brytyjskich naukowców rozwinęły się dopiero przed 44 tys. lat, a te atlantyckie liczą sobie zaledwie 19 tys. lat. Niestety, owe dość niedawne migracje zawęziły pulę genetyczną zoster i czynią je bardziej podatnymi na zagrożenia.
Tabela przedstawiająca charakterystykę botaniczną zostery; opracowanie własne
Zostery w budownictwie
Gdy dokończą swój cykl życiowy albo zostaną wyrwane z podłoża przez wiatr, całe kępki traw gromadzą się na wybrzeżu. W Norwegii wykorzystywano je od stuleci jako paszę dla zwierząt hodowlanych lub zielony nawóz. W Danii przykrywający plaże materiał był natomiast wykorzystywany do krycia dachów. Na duńskiej wyspie Laeso do dziś oglądać można zabytkowe chałupy o zrębowej konstrukcji, których strzechy tradycyjnie wykonane były z morskiej trawy. Aby zachować historyczną zgodność współczesny projekt restauracyjny wykorzystuje ten sam materiał.
Wyrzucone na brzeg i wysuszone zostery zaplata się w wiązki, które następnie instalowane są na dachach. W ciągu trzech lat warstwy twardnieją, zamykając w swojej strukturze kieszenie z powietrzem o właściwościach izolujących. W rezultacie dach nabierze solidnej formy i będzie odporny na deszcz, ogień i zgniliznę.
Zostery w ilości 90 ton pokrywają już 36 starych domostw na Laeso. Projekt spotkał się z zainteresowaniem nie tylko przedstawicieli UNESCO, ale także zrównoważonego budownictwa. Gdyby udało się z skomercjalizować produkcję podmorskich traw, materiał można by wykorzystywać do budowy ekologicznych domów na szeroką skalę. Zdaniem wielu to doskonała alternatywa dla cementu, stali i aluminium, których pozyskanie i przetwarzanie wiąże się z ogromnymi emisjami.
W kopenhaskiej IKEI izolację z zoster zainstalowano już pod ogrodem na dachu, a w USA rozwijane są pierwsze projekty wykorzystania surowca w budownictwie mieszkaniowym i komercyjnym, m.in. jako izolacji o funkcji akustycznej. Na rynku pojawiły się już również krzesła i materace z wypełnieniem z zoster. Jak dotąd surowiec pozyskuje się jednak wyłącznie z naturalnych wyrzutów martwych traw.
Duńska zabytkowa chałupa kryta strzechą z zostery, fot. © 2011 by Tomasz Sienicki [user: tsca, mail: tomasz.sienicki at gmail.com], CC BY 3.0, via Wikimedia Commons
Zostery jako magazyn niebieskiego węgla
Zostery są bardzo ważną częścią przybrzeżnych ekosystemów morskich, tworząc podwodne łąki, w których schronienie znajdują m.in. młode śledzie pacyficzne o dorsze atlantyckie. Są też domem dla omułków jadalnych i zielonych glonów oraz cennym pożywieniem dla ptactwa wodnego – bernikle obrożne (Brant bernicla) nie jedzą na przykład nic innego. Nawet martwe trawy wyrzucone na morski brzeg stają się zalążkiem nowych ekosystemów tworzonych przez różne gatunki owadów i bezkręgowców.
Najważniejsza ekologiczna rola zoster spoczywa jednak w magazynowaniu dwutlenku węgla. Otóż gęsta sieć korzeni podwodnych łąk zatrzymuje w sobie sedymenty, które są w stanie związać w sobie nawet 30-50 razy więcej węgla niż korzenie lasów na lądzie. Pokłady te nazywa się niebieskim węglem i są one uważane za jeden z kluczowych elementów walki ze zmianą klimatu. Niestety, ich znaczenie byłoby znacznie większe, gdyby nie ciągła utrata podwodnych łąk.
Jak uratować zostery?
Choć przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) zostery są wciąż uważane za gatunek najmniejszej troski, w rzeczywistości ich populacje na świecie stale się kurczą. W latach 30. XX w. pleśń zniszczyła aż 90% zoster na wybrzeżu Europy i wschodniego USA. Od tamtej pory zaś podwodne łąki cierpią wskutek zmiany klimatu i rosnącego zanieczyszczenia wód przybrzeżnych. Nie pomagają też gatunki inwazyjne, takie jak krab brzegowy, który dosłownie wyrywa cenne trawy z korzeniami. W wielu lokalizacjach w ciągu ostatnich dwóch dekad liczebność zoster zmniejszyła się o 60%.
Z uwagi na potencjał ekologiczny i konstrukcyjny w wielu miejscach świata prowadzi się już działania mające na celu ochronę i odnowę zoster. W pływowych strefach przybrzeżnych zakładane są szkółki, z których materiał ma służyć ponownemu osadzeniu szczególnie wytrzebionych obszarów takich jak zatoki Chesapeake i Maine w Stanach Zjednoczonych. Godny uwagi jest projekt Zorro prowadzony od kilkunastu lat przez szwedzkich naukowców z Uniwersytetu w Gothenburgu. Pierwsze próby repopulacji naturalnych krajowych siedlisk okazały się sukcesem, a nowe łąki szybko zostały skolonizowane przez ryby i krewetki.
Odnowa populacji zoster, a tym bardziej uprawa, nie należą niestety do najłatwiejszych – w Stanach Zjednoczonych więcej niż 30% zasiewanych działek nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Minie więc jeszcze sporo czasu zanim będziemy w stanie pokryć szersze potrzeby przemysłu meblarskiego i budowlanego. Optymiści sugerują jednak, że rozprzestrzenienie podmorskich farm pomoże w sekwestracji dwutlenku węgla dając podwójny impuls walce ze zmianą klimatu.
Liście zostery morskiej, źródło: Kristian Peters — Fabelfroh 09:28, 16 September 2006 (UTC), CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Zostery – pytania i odpowiedzi
Co to są zostery?
Zostery to płożące się po dnie trawy morskie, które są ważną częścią przybrzeżnych ekosystemów.
Gdzie występują zostery?
Zostery w stanie dzikim spotykane są w płytkich wodach (do 5 m głębokości) u wybrzeża Europy, Ameryki Północnej, Afryki i Azji. W Polsce obecne są ochroną gatunkową.
Co zagraża zosterom?
Zostery są wrażliwe na zmianę klimatu, zanieczyszczenie wód przybrzeżnych oraz ludzką działalność wzdłuż brzegu morskiego. Szkodzą im również inwazyjne kraby.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 3 lutego, 2025 | Zaktualizowany: 29 lipca, 2025
- „Could Eelgrass Be the Next Big Bio-Based Building Material?” Anna Fiorentino, https://www.smithsonianmag.com/innovation/could-eelgrass-be-the-next-big-bio-based-building-material-180985203/, 15/01/2024;
- “Common eelgrass” MarLIN, https://www.marlin.ac.uk/species/detail/1282, 15/01/2025;
- “How eelgrass spread around the world” Project Seagrass, https://www.projectseagrass.org/research/how-eelgrass-spread-around-the-world/, 15/01/2025 ;
- “Linking eelgrass decline and impacts on associated fish communities to European green crab Carcinus maenas invasion” K. Matheson i in., https://www3.epa.gov/region1/npdes/schillerstation/pdfs/AR-346.pdf, 15/01/2025;
- “ZORRO - Interdisciplinary research about management and restoration of eelgrass in Sweden”, University of Gothenburg, https://www.gu.se/en/research/zorro, 15/01/2025;
- “Lessons learned from over thirty years of eelgrass restoration on the US West Coast” Melissa Ward i in., https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ecs2.4642, 15/01/2025;
