Energetyka odnawialna w 7. Programie Ramowym
Finansowanie badań naukowych w UE spoczywa nie tylko na barkach państw członkowskich, ale jest też ważnym elementem polityki wspólnotowej (np. Strategia Lizbońska) i wspólnego budżetu UE.
Finansowanie badań naukowych poprzez tzw. wieloletnie programy ramowe, którymi zarządza Komisja Europejska jest szczególnie ważne dla skoordynowanego rozwoju europejskiej energetyki, będącej także wyodrębnionym elementem polityki wspólnotowej. Badania naukowe dotyczące energetyki są koordynowane w Komisji Europejskiej przez dwa dyrektoriaty generalne: ds. badań (DG Research) i ds. transportu i energii (DG Tren).
Z danych DG Research wynika, że na badania naukowe w energetyce, z wyłączeniem energetyki nuklearnej (tzw. non-nuclear energy research) przeznacza się w Unii prawie miliard euro rocznie. Około 20% środków pochodzi z programów ramowych UE (80% z państw członkowskich, w tym z europejskiego przemysłu). W Polsce na badania naukowe przeznacza się 0,65% PKB – trzy razy mniej niż w UE (2%).
Jeżeli dodamy do tego zbyt powolne angażowanie przemysłu w innowacje technologiczne, widać wyraźnie, że finansowanie badań naukowych w energetyce ze środków UE staje się szczególnie istotne. Zakładając dużą aktywność całej krajowej sfery B+R, udział finansowania badań z programów ramowych może być w Polsce znaczący, zarówno finansowo (nawet do 20-30% w ważnych dla UE obszarach badań), jak i merytorycznie. Wiele zależy jednak od przyjętych przez UE priorytetów i założeń przy konstruowaniu kolejnych programów ramowych.
Zrównoważone systemy
Obecnie środowiska naukowe w UE i w Polsce, w szczególności w sektorze energetyki odnawialnej, uzyskują wsparcie swoich działań z 6. Programu Ramowego UE na lata 2002-2006 (6. PR). Energetykę w tym programie określono jako „zrównoważone systemy energetyczne” i wyznaczono 6 obszarów badań naukowych kwalifikujących się do wsparcia finansowego. Są to: bioenergia, energetyka wiatrowa, biopaliwa i paliwa alternatywne dla transportu, fotowoltaika, wodór i efektywność energetyczna (nie ma możliwości bezpośredniego wsparcia badań dotyczących klasycznych technologii energetycznych). Całkowity budżet 6. PR wynosi ponad 16 mld euro, z tego na energetykę odnawialną przypadło ponad 800 mln euro.
Komisja Europejska, w kwietniu br., przyjęła wstępne założenia 7. Programu Ramowego Badań, Rozwoju Technologicznego i Prezentacji (7. PR) na lata 2007-2013. 7. PR będzie składał się z 9 podprogramów:zdrowie, żywność, biotechnologia, informacja i telekomunikacja, nanotechnologie, energia, środowisko, transport i aeronautyka, nauki socjoekonomiczne oraz bezpieczeństwo i badania kosmiczne. Całkowity budżet 7. PR jest prawie trzy razy wyższy niż 6. PR i wynosi ok. 45 mld euro. Na „energię” przypada ponad 2,9 mld euro (3,5 razy więcej) niż w 6. PR. I choć 7. PR będzie realizowany prawie dwa razy dłużej niż 6. PR, propozycja Komisji Europejskiej oznaczałaby realny wzrost rocznego budżetu na badania naukowe w obszarze „energia” o ok. 100%.
Energetyczne priorytety
W podprogramie „energia” wyróżnionych jest osiem obszarów – priorytetów tematycznych:
1. wodór i ogniwa paliwowe (aplikacje stacjonarne, przenośne i w transporcie),
2. produkcja paliw z odnawialnych zasobów energetycznych (biopaliwa ciekłe z biogazem i wodorem w transporcie),
3. odnawialne źródła energii do produkcji ciepła i chłodu,
4. sekwestracja CO2 w bezemisyjnych elektrowniach,
5. czyste technologie węglowe,
6. inteligentne sieci energetyczne,
7. efektywność energetyczna,
8. badania socjoekonomiczne i działania wspierające tworzenie polityki energetycznej.
Głównym instrumentem wdrożenia priorytetów 7. PR będą tzw. połączone inicjatywy technologiczne (Joint Technology Initiatives – JTI). Opracowane zostaną przez tzw. platformy technologiczne (European Technology Platforms – TP), w skład których wchodzą przedstawiciele europejskiego przemysłu i nauki. Komisja Europejska powołała dotychczas 25 (dane na 30.06.05 r.) zespoły przemysłowo-naukowe (High Level Groups), tworzące platformy technologiczne. W sektorze energetycznym platformy działają już w 3 z ww. obszarów: ogniwa paliwowe i wodór, fotowoltaika, inteligentne sieci oraz biopaliwa, a kilka innych platform działa w obszarach związanych z energią, np. leśnictwo. W przygotowaniu jest platforma poświęcona wykorzystaniu energii słonecznej do produkcji ciepła i chłodu.
Inne instrumenty wdrażania 7. PR to tzw. sieci doskonałości (NoE), akcje skoordynowane (CA) oraz programy ERA-Net (służące integracji programów badawczych krajów członkowskich między sobą i programami ramowymi UE w wybranych obszarach). W propozycji 7. PR chodzi zatem o duże, kilkunasto- kilkudziesięciomilionowe projekty badawcze (bez projektów badawczych typu STREP (Specific Targeted Research Project) z budżetem ok. miliona euro na projekt, nastawionych na rozwiązanie konkretnego, ale niewielkiego problemu).
Projekty zintegrowane
Porównując założenia 7. PR z poprzednimi programami ramowymi można zaobserwować pewne tendencje:
? w 5. PR dominowały małe projekty typu STREP o bardzo rozrzuconym (horyzontalnym) zakresie tematycznym i nastawieniu na projekty (podejście „projektowe”),
? w 6. PR pojawiły się średnie i duże projekty zintegrowane, tzw. IP oraz przeważało podejście „procesowe” w ściśle zdefiniowanych obszarach,
? w 7. PR dominować będą bardzo duże projekty generowane przez potrzeby przemysłu w ramach JTI i wsparcie dla koordynacji wielkich narodowych programów badawczych w ramach inicjatywy ERA Net oraz integracja największych ośrodków badawczych w ramach NoE, przy nastawieniu na konkretne produkty końcowe wprowadzane masowo na rynek (np. określone nośniki energii) w ściśle zdefiniowanych i ważnych dla Europy obszarach badawczych.
Trudniej o budżet
Taka ewolucja w podejściu do priorytetów finansowania badań naukowych ze środków UE, pomimo rosnącego budżetu, może stać się barierą utrudniającą aktywne uczestnictwo w nich krajowych instytucji sfery B+R oraz przemysłu energetycznego, w szczególności MŚP.
Inne obawy ma środowisko energetyki odnawialnej. European Research Centres Agency (EUREC), grupująca najważniejsze europejskie ośrodki badawcze zajmujące się energetyką odnawialną, zwraca uwagę na brak wydzielenia z ogólnego budżetu priorytetu energia w 7. PR konkretnej kwoty na energetykę odnawialną. Ma ona najlepszą percepcję społeczną w UE jeżeli chodzi o przyzwolenie na wydatkowania środków publicznych i najbardziej odpowiada na obecne i przyszłe wyzwania.
Według EUREC, niewydzielenie tego budżetu może spowodować nadmierny i nieuzasadniony przepływ środków do schyłkowych obszarów badawczych. Propozycja Komisji Europejskiej jest obecnie dyskutowana w Parlamencie Europejskim (PE). Problemy z przyjęciem wieloletniego budżetu UE grożą zredukowaniem środków na badania i rozwój. Poseł sprawozdawca projektu 7. PR w PE – prof. Jerzy Buzek uważa, że należy zachować równowagę pomiędzy wydatkowaniem środków na duże i małe projekty oraz największe podmioty badawcze i przemysłowe, a mniejsze inicjatywy regionalne. Pierwsze czytanie propozycji 7. PR w PE przewidziane jest na grudzień 2005.
Autor jest pracownikiem Europejskiego Centrum Energii Odnawialnej EC BREC i Centralnego Laboratorium Naftowego.
Grzegorz Wiśniewski, Sprawy Nauki 2006-01-10
