Jakie węże żyją w Polsce?
W Australii żyje 1145 gatunków gadów, z tego około 200 węży. Polacy mogą więc czuć się szczęśliwi, gdyż w naszym kraju pomiędzy kilkunastoma rodzimymi gatunkami gadów jest zaledwie pięć węży, z czego tylko jeden jadowity. Gdzie można je spotkać i jak rozpoznać jeden gatunek od drugiego? Czy jest się czego bać? Poznaj wszystkie węże występujące w Polsce.
Żmija zygzakowata – nie taka straszna, jak ją malują
Najsłynniejszy i zarazem najbardziej niesławnym wężem w Polsce jest żmija zygzakowata (Vipera berus). Jest to jedyny rodzimy gatunek należący do rodziny żmijowatych, czyli węży wyposażonych w długie zęby jadowe. Nie jest ona przesadnie duża, gdyż dorasta maksymalnie 60-90 cm i waży zaledwie do 180 g. To aż 100 razy mniej niż ważyć może anakonda!
Niepozorne rozmiary nie powinny jednak mylić – ok. 30 osób rocznie umiera w Europie wskutek ukąszenia żmii. Trucizna jest szczególnie groźna dla małych dzieci, osób starszych oraz chorych na serce; u zdrowych dorosłych objawy ukąszenia są zwykle dość łagodne i mają charakter miejscowy. Tuż po ugryzieniu pojawia się ból i narastający obrzęk, a z czasem dochodzi do powiększenia najbliższych węzłów chłonnych. Ofiara żmii może również odczuwać bóle brzucha, wymioty i biegunkę, a także gorączką czy nadpotliwość. Na szczęście śmiertelność jest bardzo niska i wynosi mniej niż 1%.
Gdzie można spotkać żmiję zygzakowatą i jak ją rozpoznać? Gatunek upodobał sobie zwłaszcza obrzeża lasów, łąki i polany, gdzie łatwo znajduje pożywienie w postaci drobnych gryzoni, żab, jaszczurek, piskląt oraz owadów. Żmija poluje za dnia i najłatwiej jest ją spotkać w zaroślach lub między kamieniami. Jej ciało może być płowe, srebrzyste, brązowe, oliwkowe, a nawet czarne – odcienie różnią się w zależności od płci i pory roku, a każdy osobnik jest inny. Cechą wspólną jest jednak charakterystyczny ciemny zygzak zdobiący grzbiet od głowy aż po sam ogon (u czarnych, melanistycznych żmii jest praktycznie niewidoczny).
Czy napotkana żmija zaatakuje? Najczęściej postawi na szybką ucieczkę. Zagrożona może głośno syknąć, ale faktyczne ataki na człowieka są bardzo rzadkie i zazwyczaj wiążą się z próbą schwytania lub skrzywdzenia węża. W rzeczywistości żmija zygzakowata ma o wiele większe powody do strachu w razie spotkania niż człowiek!
Ciekawostka: W 30-60% przypadków ukąszenia człowieka żmija nie wstrzykuje jadu.
Znakiem charakterystyczny polskiej żmii jest zygzakowaty deseń na grzbiecie, fot. shutterstock
Zaskroniec zwyczajny – doskonały aktor i łowca
Najpospolitszym wężem w Polsce, którego widział chyba każdy z nas, jest oczywiście zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix). Większość ludzi mylnie myśli, że to bardzo mały gad, gdyż na ulicach najczęściej znajduje się rozjechane młode osobniki. Tymczasem samica zaskrońca, choć całkowicie niegroźna dla człowieka, może osiągać nawet 150 cm długości.
Zaskrońce są natomiast postrachem płazów, niewielkich gryzoni i ryb – węże te potrafią świetnie pływać i nurkować i spotykane są nawet nad samym Bałtykiem. Ogólnie preferują siedliska mokre i podmokłe, ale nierzadko zakradają się również do ogrodów, gdzie pomagają człowiekowi likwidując populacje szkodników, takich jak myszy i szczury.
Typowe ubarwienie zaskrońca zwyczajnego waha się między stalowoszarym, zielonkawym a brązowawym. Elementem charakterystycznym są natomiast sporej wielkości żółte plamy na skroniach, od których pochodzi nazwa gatunkowa. Jasny brzuch pokrywają kwadratowe czarne plamy.
Apetyt zaskrońca jest na tyle duży, że wąż zjada swe ofiary na żywo i w całości, bez wcześniejszego ich duszenia. Proces połykania ropuchy bywa dość widowiskowy. Gdy wąż sam czuje się zagrożony, zaczyna natychmiast udawać, że jest martwy, emitując jednocześnie dość przykrą, czosnkową woń. Zdarza się, że dla większego efektu krwawi również z nosa i otworu gębowego.
Charakterystyczną cechą zaskrońca są również okrągłe źrenice, fot. shutterstock
Zaskroniec rybołów – postrach okoni
Znacznie rzadziej obserwowanym kuzynem zaskrońca zwyczajnego jest zaskroniec rybołów (Natrix tessellata), którego przez długi czas nie uznawano nawet za rodzimego węża. Ostatnie badania wskazują jednak, że jego populacja na terenie Polski jest dość stabilna i koncentruje się w południowej części kraju, wzdłuż granicy z Czechami, w tym zwłaszcza na Śląsku Cieszyńskim.
Zaskrońca rybołowa nie tak łatwo jest jednak spotkać. Ten wodny z zamiłowania wąż przesiaduje często w rączych norach i pod rzecznymi kamieniami, czyhając na ryby – swoją ulubioną strawę. Nie gardzi również żabami i ropuchami.
Dorosłe węże zaobserwowane w Polsce miały średnią długość 57 cm (max. 97 cm) i ważyły ok. 145 g. Międzynarodowe źródła podają jednak, że samice mogą osiągać nawet 130 cm. Typowe dla zaskrońca zwyczajnego żółte plamy na skroniach u rybołowa obserwowane są tylko czasami i wyłącznie za młodu. Dojrzałe osobniki mają umaszczenie od szarozielonego, przez brązowe, aż po czarne. Grzbiet i brzuch zdobią jednak kontrastowe ciemne „cętki” wyraźnie widoczne zwłaszcza na żółtym spodzie.
Zaskroniec rybołów podczas posiłku, fot. shutterstock
Gniewosz plamisty – niewinny sobowtór
Należący do tej samej rodziny węży połozowatych co zaskrońce gniewosz plamisty (Coronella austriaca) preferuje natomiast siedliska suche i nasłonecznione. Można go więc spotkać na skalnych zboczach, wśród murów, na kamieniołomach oraz wokół pni martwych drzew. Poluje tutaj na lubiące podobne środowisko jaszczurki.
Gniewosz plamisty w Polsce jest gatunkiem rzadkim i chronionym, spotykanym głównie na południu kraju, ale także na Pomorzu Zachodnim, m.in. w obrębie Słowińskiego Parku Narodowego. W 2023 r. koło Opola powstał nawet specjalny rezerwat „Gogolińskie gniewosze”, którego zadaniem jest ochrona największej w Polsce populacji tego gatunku, zamieszkującej dawną kopalnię wapienia.
Gniewosz plamisty jest stosunkowo nieduży, dorastając maksymalnie 60-75 cm długości, a wagą nie przekraczając 100 g. Jego brązowe, szare lub rdzawe łuski pokryte są czarnymi plamami, które czasem zlewają się w całość, co sprawia, że wiele osób niesłusznie identyfikuje deseń na grzbiecie jako zygzak żmii. Gniewosza plamistego można jednak rozpoznać po okrągłej źrenicy, zaoblonym pysku oraz braku wyraźnego wyodrębnienia głowy. Dodatkowo plama na karku zwykle przyjmuje charakterystyczny kształt serca lub podkowy.
Niestety, gniewoszom nie powodzi się w Polsce najlepiej. Poważnym zagrożeniem są dla nich ataki ludzkie wynikające z błędnym rozpoznaniem jako żmii. Poza tym w zastraszającym tempie kurczą się ich siedliska, a szczególnie groźne jest wypalanie traw. Niewielkie i mało agresywne węże padają też łatwą ofiarą kotów, lisów, gronostajów, kun, a także ptaków drapieżnych.
Gniewosz plamisty bywa mylony ze żmiją zygzakowatą, fot. shutterstock
Wąż Eskulapa – prawie dwumetrowy
Krytycznie zagrożony jest w Polsce wąż Eskulapa (Zamenis longissimus), gatunek pokrewny z zaskrońcami i gniewoszem plamistym. Spotykany przede wszystkim w Bieszczadach, jest najdłuższym z krajowych węży – samce sięgają nawet ponad 160 cm, a europejski rekord wynosi aż 225 cm.
Wąż Eskulapa ma ładną brązowo-oliwkową barwę, a jego łuski są tak gładkie, że dają wrażenie metalicznego połysku. Dodatkowo upstrzony bywa jasnymi cętkami, a brzuch jest zawsze jednolity, kremowej barwy. Młode osobniki łatwo jest natomiast pomylić z zaskrońcami – niektóre mają nawet żółte plamy po bokach głowy.
Ten jajorodny gatunek lubi ciepło, więc gniazda zakłada na nasłonecznionych górskich stokach. Chętnie poluje też w lasach, nad brzegami potoków, na łąkach i pastwiskach. Jego ofiarą padają małe gryzonie, płazy i gady, które dusi, a następnie połyka. W Polsce całkowita populacja węży Eskulapa szacowana jest na maksymalnie 200 osobników. Zagrażają im m.in. drapieżne ptaki, lisy i łasicowate.
Wąż Eskulapa jest w Polsce gatunkiem krytycznie zagrożonym, fot. shutterstock
Polskie węże pod ochroną
Żmija zygzakowata i zaskroniec zwyczajny podlegają w Polsce ochronie gatunkowej częściowej – pozostałe trzy gatunki rodzimych węży objęte są już jednak ochroną ścisłą. Jak mówi krajowy ekspert, dr Stanisław Bury z Uniwersytetu Jagiellońskiego, urbanizacja i zmiana klimatu są wrogami naszych najdłuższych gadów, ograniczając nie tylko skalę siedlisk, ale również dostępność pożywienia. Ich wyginięcie byłoby ogromną szkodą nie tylko z punktu widzenia różnorodności biologicznej, ale także równowagi w ekosystemach. Jako drapieżnicy węże odgrywają bowiem kluczową rolę w regulowaniu populacji gryzoni.
Mimo ogólnie negatywnych skojarzeń warto więc pamiętać, że polskie węże są niegroźne lub mało groźne i potrzebują od nas szacunku oraz ochrony. Ich tępienie jest nie tylko czynem karanym, ale przede wszystkim wyrazem ogromnej ignorancji ekologicznej.
Węże w Polsce – pytania i odpowiedzi
Czy w Polsce żyją jadowite węże?
Z pięciu gatunków węży obecnych w Polsce jadowita jest tylko żmija zygzakowata – jej ukąszenia bardzo rzadko bywają jednak śmiertelne.
Co mam zrobić, gdy spotkam żmiję?
Najlepiej jest cofnąć się i obejść gada szerokim łukiem. Nie niepokojona żmija sama nie zaatakuje człowieka.
Co robić po ukąszeniu przez żmiję?
Przede wszystkim należy zachować spokój. Miejsce ukąszenia warto umyć, a w miarę możliwości opatrzyć zimnym okładem. Kończynę warto unieruchomić i zasięgnąć porady medycznej, udając się na pogotowie lub wzywając karetkę.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 9 stycznia, 2025 | Zaktualizowany: 29 lipca, 2025
- „Gady Polski” Media Nauka, https://www.medianauka.pl/gady-polski, 3/12/2024;
- „Badania telemetryczne węża Eskulapa w Bieszczadach – wstępne wyniki i ocena zastosowanych metod” Katarzyna Kurek i in., https://www.researchgate.net/publication/271842343_Badania_telemetryczne_weza_Eskulapa_w_Bieszczadach_-_wstepne_wyniki_i_ocena_zastosowanych_metod_Telemetry_studies_of_the_Aesculapian_snake_in_the_Bieszczady_Mountains_-_preliminary_results_and_evaluat, 3/12/2024;
- „Plaga żmij” Dr Stanisław Bury, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, https://nauka.uj.edu.pl/aktualnosci/-/journal_content/56_INSTANCE_Sz8leL0jYQen/74541952/148074562, 3/12/2024;
- „MECHANIZM DZIAŁANIA JADU ŻMII ZYGZAKOWATEJ I ZASADY ZASTOSOWANIA ANTYTOKSYNY W LECZENIU” Urszula Czajka i in., https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-180296-100869?filename=Mechanizm%20dzialania%20jadu.pdf, 3/132/2024;
- „Rezerwat faunistyczny dla największej w Polsce populacji gniewosza plamistego” Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, https://www.gov.pl/web/gdos/rezerwat-faunistyczny-dla-najwiekszej-w-polsce-populacji-gniewosza-plamistego, 3/12/2024;
- „STABILNA POPULACJA ZASKROŃCA RYBOŁOWA” Bartłomiej Zając i in., https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/848861f8-3910-4090-866d-1d8276d878b4/content, 3/12/2024;
