Czy dzieci zachowują się jak szympansy? Badania dają niewygodną odpowiedź
Nastolatki od lat mają opinię tych, którzy „nie znają strachu”. Statystyki tylko to potwierdzają: w USA młodzież jest znacznie bardziej narażona na śmierć w wyniku urazów niż młodsze dzieci. Najczęściej winą obarcza się burzę hormonalną, niedojrzały mózg i rzekomo nową, biologiczną potrzebę ryzyka. Problem w tym, że najnowsze badania nad… szympansami nie do końca to potwierdzają.
Badanie ryzykownych zachowań u ludzi ma oczywiste ograniczenia – nikt nie postawi nastolatka na wysokim drzewie, by sprawdzić, czy skoczy. Dlatego badacze sięgnęli po naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych: dzikie szympansy. W lasach Ugandy, w Parku Narodowym Kibale, naukowcy obserwowali ponad 100 osobników w wieku od 2 do 65 lat. Dla szympansów poruszanie się wysoko w koronach drzew to codzienność – a zarazem realne zagrożenie. Upadki są u nich jedną z głównych przyczyn poważnych urazów i śmierci.
To idealny „naturalny poligon” do badania ryzyka fizycznego.
Szympansy zazwyczaj wspinają się ostrożnie lub huśtają, mocno trzymając się gałęzi. Czasem jednak decydują się na coś znacznie bardziej ryzykownego: przeskakują luki między drzewami albo puszczają gałąź i spadają, licząc na szczęśliwe lądowanie. Kluczowe pytanie brzmiało: czy po osiągnięciu dojrzałości płciowej szympansy zaczynają ryzykować bardziej – tak jak zakładamy w przypadku ludzi?
Odpowiedź okazała się zaskakująca.
Analiza danych nie pozostawia złudzeń: najwięcej ryzykownych zachowań obserwowano u starszych “niemowląt” (2–5 lat), młode osobniki (5–10 lat) ryzykowały rzadziej, nastolatki (10–15 lat) jeszcze rzadziej, dorośli – najostrożniej.
W porównaniu z dorosłymi: starsze niemowlęta były 3 razy bardziej skłonne do ryzyka, młode osobniki – 2,5 razy, nastolatki – 2 razy.
Innymi słowy: okres dojrzewania nie jest szczytem ryzyka, lecz kolejnym etapem stopniowego jego wygaszania. Co więcej, nie stwierdzono różnic między samcami i samicami – kolejny cios dla popularnych stereotypów o „bardziej ryzykujących samcach”.
Ten wzorzec nie ogranicza się do drzew. W badaniach laboratoryjnych szympansy dostają wybór: pewna nagroda (np. orzeszki ziemne) albo ryzykowna niespodzianka (banan… lub ogórek). Młodsze osobniki częściej wybierają ryzyko, starsze – bezpieczeństwo.
To ważne, bo pokazuje, że nie chodzi o konkretny kontekst, lecz o ogólną zmianę podejścia do ryzyka wraz z wiekiem. Skoro nastolatki – zarówno ludzkie, jak i szympansie – nie są biologicznie bardziej skłonne do ryzyka, to skąd bierze się wzrost wypadków u ludzi?
Badacze wskazują na coś znacznie bardziej przyziemnego: spadek kontroli dorosłych. Małe szympansy już po 2. roku życia poruszają się samodzielnie. W 82% obserwowanych ryzykownych sytuacji były poza zasięgiem ręki matki. U ludzi jest odwrotnie: dzieci przez lata funkcjonują pod stałym nadzorem rodziców, dziadków i starszego rodzeństwa. Dopiero w okresie dojrzewania ta kontrola słabnie – często gwałtownie.
Hipoteza badaczy jest więc niewygodna, ale logiczna: to nie nastolatki nagle zaczynają bardziej ryzykować – one po prostu dostają więcej okazji do ryzyka.
To nie znaczy, że wszystko da się wyjaśnić jednym czynnikiem. Dorosłe szympansy są cięższe, mają mniej elastyczne kości i wiedzą, że upadek może być dla nich śmiertelny. Ostrożność może więc być efektem doświadczenia, a nie tylko wychowania. Podobnie u ludzi: ryzyko to nie tylko biologia czy nadzór, ale także świadomość konsekwencji.
Czy dzieci powinny się czasem poobijać?
Wnioski z badań są prowokujące. Jeśli młodsze dzieci naturalnie skłonne są do ryzyka, a ich kości są bardziej odporne, to być może nadmierna ochrona nie zawsze działa na ich korzyść. Część antropologów postuluje powrót do „ryzykownej zabawy”: drążków, wspinania się, swobodnego ruchu. Drobne urazy mogą być normalnym elementem rozwoju – sposobem na bezpieczne trenowanie umiejętności, które i tak będą potrzebne później.
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 11 stycznia, 2026
- https://www.cell.com/iscience/fulltext/S2589-0042(25)02713-0?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS2589004225027130%3Fshowall%3Dtrue;
- https://theconversation.com/risks-young-chimps-take-as-they-swing-through-the-trees-underscore-role-of-protective-parenting-in-humans-272787;
![Jemiołuszkę łatwo spotkać w miastach. By Eddie Carle (Eddie CarleUploaded by Anomity) [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons](https://www.ekologia.pl/wp-content/uploads/2023/03/800px-bohemian-waxwing-2007_800x537.jpg)
