Po co nam Polska Stacja Antarktyczna?
Antarktyda to jedyny na świecie kontynent bez rdzennej ludności. Jej jedynymi mieszkańcami są naukowcy przebywający tymczasowo w tamtejszych stacjach badawczych. Są wśród nich również Polacy, których rola w badaniach polarnych od dekad cieszy się międzynarodowym uznaniem. Jak działa Polska Stacja Antarktyczna?
Skąd się wzięli Polacy na Antarktydzie?
W 1897 r. Adrien de Gerlache zorganizował Belgijską Wyprawę Antarktyczną, w której pierwsze polarne szlify zdobył późniejszy zdobywca bieguna południowego Roald Amundsen. Na pokładzie statku „Belgica” znaleźli się również polski geograf, glacjolog i geolog Henryk Arctowski oraz meteorolog Antoni Dobrowolski. Wyprawa była wyjątkowo źle zorganizowana, a jej załoga jako pierwsza w historii spędziła zimę polarną w regionie Antarktyki, po tym jak statek został unieruchomiony w lodzie. Mimo wielu kontrowersji dla Arctowskiego 15 miesięcy spędzonych na dalekim południu okazało się przełomem w karierze i pozwoliło mu przygotować „Projekt międzynarodowych badań Antarktydy” przedstawiony na Kongresie Brytyjskiego Stowarzyszenia Popierania Rozwoju Nauki.
Na Antarktydzie jest dziś Półwysep Arctowskiego, Zatoka Arctowskiego, Nunatak Arctowskiego, Góra Arctowskiego, a nawet Kopuła Arctowskiego będąca głównym lodowcem wyspy Króla Jerzego. Na tej ostatniej, położonej 120 km od wybrzeża Antarktydy, w 1977 r. założono Polską Stację Antarktyczną im. Henryka Arctowskiego, która umożliwiła naszemu krajowi przystąpienie do traktatu antarktycznego regulującego status polityczno-prawny południowego kontynentu. Wznowienie aktywności polarnej przez Polaków w latach 70 XX w. było wynikiem wyczerpywania się łowisk dalekomorskich i sukcesem badań ryb i krylu przeprowadzonych w Oceanie Południowym.
Taturowa Chata w ramach Polskiej Stacji Antarktycznej, źródło: Acaro, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Jak wygląda Polska Stacja Antarktyczna?
Polska Stacja Antarktyczna oddalona jest od naszego kraju o 14 tys. km. Zlokalizowana na wyspie Króla Jerzego, nad Zatoką Admiralicji, sąsiaduje z stacją peruwiańską i brazylijską – łącznie na wyspie jest dziewięć stacji narodowych oraz mniejsze obozy terenowe i chaty zwane refugiami.
Do Polskiej Stacji Antarktycznej, zarządzanej przez Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk, należy łącznie 14 budynków, w których prowadzi się badania z zakresu oceanologii, geologii, glacjologii, meteorologii, klimatologii, sejsmologii i ekologii. Wokół rozciąga się obszar podmokły zwany Ogrodami Jasnorzewskiego oraz skalne wyniesienie ochrzczone Pingwiniskiem – są to tereny wolne od lodu. 90% obszaru wyspy pokrywa jednak trwała pokrywa lodu i śniegu.
10 km od Stacji znajduje się polska baza terenowa Demay, gdzie w ogrzewanej drewnianej chacie mogą przespawać łącznie cztery osoby. Druga baza Lions Rump oddalona jest 35 km od Stacji i ma bardzo podobne wyposażenie – obie wykorzystuje się do prowadzenie monitoringu ekologicznego.
Ekipa Polskiej Stacji Antarktycznej zmienia się co roku. Przez 12 miesięcy przebywa tu zawsze 8-10 osób, w tym obserwatorzy naukowi, kierownik wyprawy, ratownik medyczny oraz personel techniczny. W ciągu zimy polarnej średnie temperatury dzienne sięgają tu -6,5°C, a w lipcu można liczyć jedynie na 1-3 godziny światła słonecznego. Dodatkowo w okresie od listopada do marca w Stacji pracuje również grupa letnia. Temperatury sięgają wówczas nawet 9-13°C, a w ciągu miesiąca można liczyć na 80-100 godzin światła.
W 2018 r. zapadła decyzja o modernizacji i rozbudowie Stacji. W ramach projektu powstanie nowa siedziba, a prace mają zakończyć się w 2027 r. Dotacja na realizację przedsięwzięcia wyniosła ponad 173 ml złotych. Dzięki inwestycji możliwe będzie prowadzenie badań o znaczeniu globalnym, m.in. z zakresu zmiany klimatu i ich wpływu na zasoby i produktywność wód antarktycznych.
Ciekawostka: W latach 1958-1979 na Antarktydzie kontynentalnej działała Polska Stacja Antarktyczna im. Antoniego Bolesława Dobrowolskiego. W ciągu antarktycznego lata 2021/2022 podjęto próby jej reaktywizacji z perspektywą przekształcenia w autonomiczną stację badawczą.
Tabela przedstawiająca zakres badań polarnych Polaków w Antarktyce; opracowanie własne
Polski wkład w badania polarne
Antarktyka uważana jest za największe naturalne laboratorium przyrody, a obecność polskich naukowców na wyspie Króla Jerzego to ogromny potencjał – całoroczne stacje naukowo-badawcze w Antarktyce posiada zaledwie 20 państw. Nasze badania już od lat 70 są wykorzystywane przez instytucje naukowe w kraju i zagranicą.
W 1998 r. Ryszard Ochyra wydał publikację, w której zidentyfikował 61 różnych gatunków mchów znajdujących się na wyspie Króla Jerzego, dowodząc, że nawet w tak wysokich szerokościach geograficznych biologiczna różnorodność jest imponująca. Rodzimym badaczom udało się również wyizolować 3 tysiące szczepów mikroorganizmów, które mogą znaleźć zastosowanie w biotechnologii. Inne biologiczne odkrycia obejmują m.in. potwierdzenie obecności kleszczy w koloniach pingwinów czy potwierdzenie obecności rzadkiej uchatki antarktycznej odmiany błękitnej, wcześniej niespotykanej w tych regionach. Na bieżąco prowadzony jest też monitoring ptaków i ssaków płetwonogich.
Do najważniejszych badań prowadzonych w rejonie Antarktyki należy również obserwacja wpływu zmian klimatycznych na funkcjonowanie ekosystemów morskich i lądowych. Polacy wydają regularne 5-letnie raporty na temat meteorologii w strefie polarnej oraz brali udział w monitorowaniu zmian w szacie roślinnej za pomocą samolotów bezzałogowych. W 2022 r. badali wpływ ocieplenia na rośliny naczyniowe z wykorzystaniem rządzeń telemetrycznych, a rok później dystrybucję izotopów w organizmach roślin i zwierząt w kontekście topniejących lodowców.
Poza tym w ostatnich latach polscy polarnicy zajmowali się m.in. mechanizmami kontrolującymi ewolucję wybrzeży skalistych, mikrobiotą roślin kwiatowych, transportem osadów z lodowców oraz monitoringiem cofania się lodowców.
Latarnia Arctowskiego, źródło: Acaro, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Polacy na Spitzbergenie
Krajowe badania polarne nie są ograniczone do Antarktyki. Również na północnej półkuli działa polska placówka badawcza, która od 1978 r. ma charakter całoroczny. Polska Stacja Polarna Hornsund im. Stanisława Siedleckiego położona jest w południowej części Spitzbergenu, a jej działanie skupia się na poznaniu arktycznej przyrody i zrozumieniu skutków zmian klimatycznych. Polacy stanowią tu drugą najliczniejszą grupę naukowców po Norwegach, a ich wkład w prace badawcze międzynarodowego systemu obserwacyjnego SIOS (Svalbard Integrated Arctic Earth Observing System) jest nie do przecenienia. W 2024 r. opublikowali oni 14-letni zapis ruchu lodowca Hansbreen, który będzie podstawą od ulepszenia modeli komputerowych przewidujących przyszłe zmiany. Wcześniej zajmowali się m.in. wpływem zmiany klimatu na arktyczne plaże w kontekście energii fal czy pomiarami temperatury wieloletniej zmarzliny.
Warto dodać, że w Polsce działają m.in. Centrum Studiów Polarnych badające dynamikę lodowców i środowisko przyrodnicze Arktyki i Antarktyki, Centrum Badań Polarnych oraz grupa robocza Polar Task Force przy Ministerstwie Spraw Zagraniczych. Nasze zaangażowanie w badania polarne to nie tylko kwestia prestiżu, ale przede wszystkim możliwość współuczestniczenia w projektach blisko związanych z przyszłością całej planety.
Polska Stacja Antarktyczna – pytania i odpowiedzi
Kto pokrywa koszty funkcjonowania Polskiej Stacji Antarktycznej?
Polska Stacja Antarktyczna finansowana jest z środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Jej roczny koszt utrzymania to ok. 7 mln zł.
Gdzie znajduje się Polska Stacja Antarktyczna?
Stacja zlokalizowana jest nad Zatoką Admiralicji na wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych.
Jak można wziąć udział w wyprawie na Polską Stację Antarktyczną?
Polska Stacja Antarktyczna co roku ogłasza rekrutację na kolejną wyprawę na wyspę Króla Jerzego. Poszukiwani są nie tylko naukowcy, ale także technicy i ratownicy medyczni.
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 7 marca, 2025 | Zaktualizowany: 29 lipca, 2025
- Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego, https://arctowski.aq/pl/o-stacji/, 17/02/2025;
- Centrum Studiów Polarnych, https://www.polarknow.us.edu.pl/, 17/02/2025;
- Polskie Konsorcjum Polarne, https://www.pkpolar.pl/, 17/02/2025;
- „Norwegia/ Prof. Kleiber w "Svalbard Posten": Polacy pionierami badań polarnych|” Nauka w Polsce, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C88614%2Cnorwegia-prof-kleiber-w-svalbard-posten-polacy-pionierami-badan-polarnych, 17/02/2025;
- „Nowa siedziba Polskiej Stacji Antarktycznej - Minister Nauki przekazał na rozbudowę dodatkowe 43 mln zł” Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, https://www.gov.pl/web/nauka/nowa-siedziba-polskiej-stacji-antarktycznej---minister-nauki-przekazal-na-rozbudowe-dodatkowe-43-mln-zl, 17/02/2025;
