Jak nietoperz chroni dziedzictwo kulturowe?

Upodobały sobie kościoły, cerkwie i klasztory. Jednak w zwyczaju tym nie należy doszukiwać się obsesyjnego dążenia do świętości. Nietoperze, bo o nich mowa, znajdują schronienie na obszernych, zacisznych strychach tych budynków. Mimo że może rodzić to pewne niedogodności, stanowi jednocześnie wyjątkową szansę na zachowanie i renowację wielu cennych zabytków.

Na świecie istnieje ponad 1100 gatunków nietoperzy, a w naszym kraju zaobserwowano występowanie aż 25 z nich. Zgodnie z prawem ssaki te znajdują się pod ścisłą ochroną gatunkową. Część z nich, dodatkowo podlega ochronie w ramach sieci Natura 2000, która obejmuje szczególnie cenne miejsca występowania kolonii tych zwierząt.

Jednym z nich jest obszar Natura 2000 Ostoje Nietoperzy Beskidu Wyspowego. Ta położona w południowej Polsce kraina tworzy schronienie dla kolonii rozrodczych podkowca małego, nocka orzęsionego i nocka dużego. Latem te trzy gatunki nocnych ssaków zamieszkują ciepłe i zaciszne strychy budynków, głównie sakralnych, ale także pałaców i dworków. Dlatego też istnienie stanowisk nietoperzy w dużej mierze zależy od decyzji gospodarzy i właścicieli poszczególnych obiektów.

„Po zimie spędzonej w jaskiniach, piwnicach czy starych, nieczynnych kopalniach, nietoperze przenoszą się właśnie do swoich letnich kryjówek na strychach budynków. Tworzą kolonie rozrodcze, w których wydają na świat i wychowują swoje młode. Kolonie mogą liczyć od kilku do nawet kilkuset osobników dorosłych” – komentuje Bożena Kotońska, Regionalny Konserwator Przyrody, Zastępca Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Krakowie.

Jednym z głównych zagrożeń dla tych latających ssaków są nieprawidłowo prowadzone remonty i renowacje. Często wykonywane są przy użyciu silnie toksycznych środków konserwacji drewna, a prace obejmują uszczelnianie otworów wlotowych, które są niezbędne dla nietoperzy. Poważnym problemem jest również zewnętrzne oświetlenie budynków. Szczególnie dotyczy to obiektów zabytkowych, po zmroku intensywnie iluminowanych. Nietoperze, jako zwierzęta nocne, unikają światła, gdyż eksponuje je ono na ataki drapieżników.

Co ciekawe, wbrew powszechnej opinii, nietoperze nie są zwierzętami zamieszkującymi zniszczone domostwa i ruiny. Przeważająca większość kolonii rozrodczych podkowców, nocka orzęsionego i dużego znajduje schronienie w budynkach stale użytkowanych, posiadających zadbane, ciepłe, chronione od wiatru strychy. I tutaj preferencje ludzi i nietoperzy są ze sobą zdecydowanie zbieżne. Na remont budynków, w których występują cenne kolonie latających ssaków można uzyskać środki finansowe od państwa oraz z funduszy unijnych. Działaniami tymi zajmuje się przede wszystkim Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura”, które realizuje program „Ochrona podkowca małego w Polsce”.

Do dziś na obecności nietoperzy skorzystało, zyskując nowe dachy, ponad 30 obiektów. Większość z nich to bezcenne zabytki – kościółki i cerkwie południowej Polski. Część, całkowicie zaniedbana i niszczejąca lub utrzymywana przez niewielkie wspólnoty parafialne, swoje dzisiejsze istnienie zawdzięcza właśnie chroniącym się pod ich dachami, nietoperzom. W ramach programu ochrony latających ssaków, wyremontowano wiele cennych budynków na terenie Ostoi Nietoperzy Beskidu Wyspowego. Wymieniono m.in. pokrycia dachowe na blachę miedzianą w Kościele Parafii Rzymsko-Katolickiej w Jaworznej oraz w Kościele p.w. św. Katarzyny w Kamionce Małej. Prace renowacyjne były prowadzone również na terenie całej Małopolski. Wykonano remonty m.in. w kościołach p.w. św. Łukasza Ewangelisty w Jastrzębiku oraz Parafii Rzymsko-Katolickiej w Szczawnicy – Jaworkach.

„Tryb życia i zwyczaje nietoperzy są doskonałym przykładem na to, że ochrona przyrody może iść w parze z zachowaniem dziedzictwa kulturowego. Dzięki temu, że chronimy zwierzęta, mamy zachowane w dobrym stanie piękne sakralne zabytki. Wszystkich, którzy chcieliby je zobaczyć, zachęcam do odwiedzenia Beskidu Wyspowego” – dodaje Bożena Kotońska z RDOŚ w Krakowie.