Sztuczna inteligencja w służbie czy wbrew naturze
Ekolodzy i obrońcy przyrody toną w danych. Przeanalizowanie tras migracyjnych milionów owadów, dekad zapisów pogodowych czy tysięcy godzin nagrań z fotopułapek tradycyjnymi metodami graniczy z cudem. Przez lata naukowcy musieli ręcznie sortować te informacje, opierając się na uproszczonych modelach statystycznych. Dziś naprzeciw tym wyzwaniom wychodzi sztuczna inteligencja (AI). Obiecuje rewolucję w ochronie biosfery, jednak eksperci ostrzegają: AI w ekologii to potężne narzędzie, ale też niebezpieczna droga na skróty.
- Algorytm widzi więcej niż człowiek?
- Cyfrowy strażnik przeciw kłusownikom
- Problem zaczyna się wtedy, gdy AI się myli
- Tego algorytm nie zobaczy
- Czy sztuczna inteligencja wyprze ekspertów?
- Chatboty mogą wzmacniać stare nierówności
- Ukryte koszty AI. O tym firmy technologiczne mówią znacznie rzadziej
- Kłusownictwo 2.0. Gdy dane trafiają w niepowołane ręce
- Polska pokazuje bardziej ostrożne podejście
- Wielki eksperyment dopiero się zaczyna
Podczas badania typu horizon scan (analizy trendów przyszłościowych) przeprowadzonego przez zespół 14 międzynarodowych ekspertów w RPA, AI została uznana za jedno z 10 kluczowych wyzwań dla ochrony bioróżnorodności w najbliższej dekadzie. Można powiedzieć, że technologia ta jawi się jako obosieczny miecz.
Algorytm widzi więcej niż człowiek?
Naukowcy zajmujący się ochroną bioróżnorodności są zalewani informacjami. Kamery terenowe rejestrują miliony zdjęć, czujniki akustyczne zapisują tysiące godzin odgłosów ptaków i owadów, a satelity codziennie dostarczają nowych danych o zmianach krajobrazu. To właśnie tutaj AI pokazuje swoją największą siłę.
Nowoczesne systemy rozpoznawania obrazu potrafią automatyczni identyfikować gatunki na zdjęciach z fotopułapek, śledzić zachowania zwierząt oraz monitorować migracje ptaków i wielorybów. Dzięki temu badacze mogą szybciej ocenić wpływ zmian klimatu, urbanizacji czy inwestycji przemysłowych na ekosystemy.
Sztuczna inteligencja coraz częściej pomaga także przewidywać przyszłość. Łącząc dane ekonomiczne z informacjami o krajobrazie, algorytmy potrafią wskazać obszary szczególnie zagrożone wycinką lasów. W teorii daje to szansę na podjęcie działań zanim pojawią się piły i buldożery.
Cyfrowy strażnik przeciw kłusownikom
Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań AI jest walka z przestępczością przeciwko przyrodzie. Systemy analizujące obrazy i dane z kamer mogą wykrywać nielegalne działania w obszarach chronionych. Z kolei chatboty i narzędzia przeszukujące internet są w stanie monitorować portale sprzedażowe i media społecznościowe w poszukiwaniu ofert nielegalnego handlu dzikimi zwierzętami.
To zadanie, które człowiekowi zajęłoby tygodnie lub miesiące, algorytm może wykonać w ciągu kilku minut.
Problem zaczyna się wtedy, gdy AI się myli
Choć możliwości sztucznej inteligencji robią wrażenie, eksperci podkreślają, że technologia ma poważne ograniczenia. Największym z nich jest fakt, że AI nie rozumie świata – rozpoznaje jedynie wzorce, których wcześniej ją nauczono.
Jeżeli system został wytrenowany głównie na nagraniach miejskich ptaków, może błędnie interpretować odgłosy dzikiej przyrody. W efekcie algorytm będzie „słyszał” gołębie tam, gdzie ich nie ma, i pomijał rzadkie gatunki występujące w danym ekosystemie.
Podobne problemy dotyczą zdjęć. AI potrafi przeoczyć zwierzęta unikające kamer lub całkowicie nie rozpoznać gatunku, którego nie uwzględniono podczas treningu modelu. Co gorsza, algorytmy zwykle nie sygnalizują własnej niepewności. Potrafią przedstawiać błędne wyniki z pełnym przekonaniem.
Tego algorytm nie zobaczy
Przyroda nie jest zbiorem danych zapisanych w komputerze. To właśnie dlatego wielu naukowców obawia się nadmiernego zaufania do AI.
Doświadczony ekolog podczas badań terenowych dostrzega rzeczy, których nie wychwyci żaden model komputerowy. Rozmowa z mieszkańcami może ujawnić plany rozszerzenia upraw, konflikty związane z dzikimi zwierzętami lub lokalną wiedzę przekazywaną od pokoleń. AI nie porozmawia z rolnikiem. Nie dowie się o zmianach, które jeszcze nie zostały zapisane w żadnej bazie danych. Nie zrozumie też kulturowego znaczenia danego miejsca. To właśnie ten kontekst często decyduje o sukcesie lub porażce działań ochronnych.
Czy sztuczna inteligencja wyprze ekspertów?
Badacze zwracają uwagę na jeszcze jeden problem – utratę kompetencji. Jeżeli identyfikację gatunków przejmą algorytmy, może zacząć brakować specjalistów potrafiących samodzielnie rozpoznawać organizmy. Szczególnie niebezpieczne może to być w krajach rozwijających się, gdzie wiedza taksonomiczna już dziś zanika.
Paradoks polega na tym, że AI potrzebuje ekspertów bardziej niż eksperci potrzebują AI. Bez ludzi zdolnych poprawiać błędy i dostarczać nowych danych modele szybko stają się mniej wiarygodne.
Chatboty mogą wzmacniać stare nierówności
Coraz częściej pojawiają się pomysły wykorzystania chatbotów do analizowania publikacji naukowych i przygotowywania rekomendacji dla ochrony przyrody. Problem w tym, że modele językowe uczą się głównie na danych pochodzących z krajów bogatych, gdzie dominują zachodnie instytucje naukowe. W rezultacie mogą pomijać wiedzę lokalnych społeczności oraz doświadczenia rdzennych mieszkańców.
Konsekwencje bywają bardzo praktyczne. Chatbot może na przykład rekomendować sadzenie drzew jako uniwersalne rozwiązanie problemów środowiskowych, ignorując fakt, że niektóre naturalne ekosystemy – jak afrykańskie sawanny czy stepy – nie powinny być zalesiane.
Ukryte koszty AI. O tym firmy technologiczne mówią znacznie rzadziej
Debata o wykorzystaniu sztucznej inteligencji w ochronie przyrody koncentruje się zwykle na jej możliwościach. Znacznie rzadziej mówi się o kosztach środowiskowych i nowych zagrożeniach, które pojawiają się wraz z cyfryzacją działań ochronnych.
Choć sztuczna inteligencja jest przedstawiana jako sojusznik ekologii, sama należy do najbardziej zasobożernych technologii XXI wieku. Jak wynika z najnowszego raportu firmy Arup, globalne zapotrzebowanie na energię w centrach danych podwoi się już do 2030 roku.
Za każdym algorytmem stoją ogromne centra danych wyposażone w tysiące energochłonnych procesorów. Trening zaawansowanych modeli AI wymaga ogromnych ilości energii elektrycznej, a serwery zużywają miliony litrów wody do chłodzenia infrastruktury.
Powstaje więc niewygodne pytanie: czy ratowanie lokalnego ekosystemu przy pomocy technologii, która pośrednio zwiększa zapotrzebowanie na energię i przyczynia się do emisji gazów cieplarnianych, rzeczywiście daje dodatni bilans ekologiczny?
Eksperci podkreślają, że odpowiedź nie jest jednoznaczna. W niektórych przypadkach korzyści dla ochrony przyrody mogą przewyższać koszty środowiskowe. W innych jednak sztuczna inteligencja może okazać się kolejnym przykładem technologii rozwiązującej jeden problem kosztem tworzenia następnego.
Kłusownictwo 2.0. Gdy dane trafiają w niepowołane ręce
Cyfrowa ochrona przyrody tworzy także zupełnie nowe ryzyka związane z cyberbezpieczeństwem.
Systemy monitorujące zagrożone gatunki gromadzą niezwykle cenne informacje: lokalizacje zwierząt, szlaki migracyjne, miejsca rozrodu czy przewidywane kierunki przemieszczania się stad. Dane te są bezcenne dla naukowców, ale równie atrakcyjne dla przestępców.
Jeżeli bazy danych lub systemy AI zostaną zhakowane, mogą stać się gotowym narzędziem dla kłusowników. Algorytm przewidujący przemieszczanie się słoni, nosorożców czy tygrysów może wówczas nieświadomie dostarczyć mapę i harmonogram polowań. To oznacza, że cyfryzacja ochrony przyrody bez rygorystycznych zabezpieczeń może paradoksalnie zwiększyć zagrożenie dla gatunków, które miała chronić. Coraz częściej mówi się więc o potrzebie traktowania danych przyrodniczych jako informacji strategicznych, wymagających ochrony podobnej do tej stosowanej w sektorze finansowym czy energetycznym.
Polska pokazuje bardziej ostrożne podejście
Także w Polsce sztuczna inteligencja i nowoczesne technologie coraz śmielej wkraczają do ochrony przyrody. Fotopułapki, drony oraz automatyczne systemy analizy obrazu są wykorzystywane między innymi podczas monitoringu wilków, rysi i niedźwiedzi w Puszczy Białowieskiej oraz w parkach narodowych Karpat.
Polscy przyrodnicy podchodzą jednak do technologii z dużą ostrożnością. Podkreślają, że algorytm może pomóc wykryć zwierzę na zdjęciu lub nagraniu, ale nie zastąpi doświadczenia terenowego biologa.
To człowiek musi ocenić kondycję zwierzęcia, rozpoznać nietypowe zachowania, zinterpretować ślady pozostawione w terenie i uwzględnić lokalny kontekst społeczny oraz środowiskowy. W praktyce oznacza to, że sztuczna inteligencja jest traktowana jako wsparcie dla ekspertów, a nie ich następca. I właśnie taki model – współpracy człowieka z technologią – wielu badaczy uważa dziś za najbezpieczniejszą drogę rozwoju ochrony przyrody.
Wielki eksperyment dopiero się zaczyna
Autorzy najnowszych analiz nie nawołują do odrzucenia sztucznej inteligencji. Wręcz przeciwnie – podkreślają, że może ona znacząco zwiększyć skuteczność ochrony przyrody. Warunek jest jeden: AI musi pozostać narzędziem wspierającym ludzi, a nie zastępować ich osąd.
Naukowcy postulują wprowadzenie rygorystycznych zasad kontroli, obowiązkowej weryfikacji wyników generowanych przez AI, przejrzystości danych treningowych oraz ujawniania sposobu wykorzystania chatbotów w procesie podejmowania decyzji.
Stawka jest wysoka. W świecie, w którym bioróżnorodność zanika w bezprecedensowym tempie, sztuczna inteligencja może pomóc ratować zagrożone gatunki. Może jednak również utrwalać błędy, wzmacniać istniejące nierówności i odrywać ochronę przyrody od rzeczywistości terenowej.
Pytanie brzmi: kto będzie kontrolował algorytmy, zanim algorytmy zaczną kontrolować nasze decyzje dotyczące natury?
Absolwentka Inżynierii Środowiska na Politechnice Warszawskiej. Specjalizuje się w technicznych i naukowych tekstach o przyrodzie, zmianie klimatu i wpływie człowieka na środowisko. W swoich artykułach łączy rzetelną wiedzę inżynierską z pasją do natury i potrzeby życia w zgodzie z otoczeniem. Uwielbia spędzać czas na łonie przyrody – szczególnie na Warmii, gdzie najchętniej odkrywa dzikie zakątki podczas pieszych wędrówek i wypraw kajakowych
Opublikowany: 12 czerwca, 2026
- Jeran Cloete, Dian Spear, Jessica da Silva, Lavhelesani Dembe Simba, Hare Peter J Carrick ; "AI in nature conservation: powerful tool or dangerous shortcut?"; The Conversation; https://theconversation.com/ai-in-nature-conservation-powerful-tool-or-dangerous-shortcut-283718;
- Urzedo, D., Sworna, Z.T., Hoskins, A.J. et al. ; "AI chatbots contribute to global conservation injustices"; Humanit Soc Sci Commun 11, 204 (2024). https://doi.org/10.1057/; https://www.nature.com/articles/s41599-024-02720-3;
- Sheppard DJ, Stark DJ, Muturi SW and Munene PH; " (2024) Benefits of traditional and local ecological knowledge for species recovery when scientific inference is limited. "; Frontiers; Front. Conserv. Sci. 5:1383611. doi: 10.3389/fcosc.2024.1383611;
