Sód (Na) - właściwości, działanie i występowanie sodu

W ostatnich latach sód nie cieszy się dobrą sławą. Choć sód jest niezbędny do życia, nieustannie mówi się o jego niekorzystnym wpływie na zdrowie. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że pierwiastek ten jest nam naprawdę potrzebny. Problem w tym, że spożywamy go ciągle za dużo. W rezultacie częściej chorujemy na nadciśnienie i inne choroby układu sercowo-naczyniowego. Jaka jest optymalna dawka sodu w diecie?   



Chlorek sodu w przyrodzie występuje m.in. jako halit. Stanowi podstawowy składnik soli kuchennej. . By Didier Descouens (Own work) [GFDL or CC BY-SA 4.0], via Wikimedia CommonsChlorek sodu w przyrodzie występuje m.in. jako halit. Stanowi podstawowy składnik soli kuchennej. . By Didier Descouens (Own work) [GFDL or CC BY-SA 4.0], via Wikimedia Commons
  1. Elektrolity na poziomie – co nam zapewniają?
  2. Gdzie jest sód, a raczej gdzie go nie ma?
  3. Nadmiar i niedobór sodu – co jest bardziej szkodliwe?
  4. Ubytek sodu - objawy hiponatremii
  5. Hipernatremia – nadmiar sodu
  6. Sód i nadciśnienie – hipernatremii ciąg dalszy

Elektrolity na poziomie – co nam zapewniają?

Sód (Na), tak samo jak potas i chlor, występuje w ustroju w formie jonowej, czyli pod postacią elektrolitu. I istnieje w zasadniczej korelacji z tymi pierwiastkami. Podczas gdy potas znajduje się przede wszystkim wewnątrz komórek, to chlor i sód krążą głównie w przestrzeni pozakomórkowej. Wszystkie trzy makroelementy razem zapewniają w ten sposób odpowiednie, wyrównane ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych, umożliwiają przesyłanie impulsów nerwowych, prawidłową kurczliwość mięśni (w tym mięśnia sercowego) i utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej oraz kwasowo-zasadowej. Sód uczestniczy w transporcie substancji odżywczych do komórek. Aż 40 proc. zasobów sodu ponadto gromadzi się w kościach.

Gdzie jest sód, a raczej gdzie go nie ma?

Jeśli zerkniemy na etykietę niemal dowolnego produktu spożywczego, znajdziemy w jego składzie sól, a więc i sód. Najwięcej zawierają go wędliny, mięsa wędzone, kabanosy, parówki, salami, żółte sery, sery pleśniowe, twarożki, sery topione, słone przekąski: chipsy, orzeszki, paluszki, krakersy; dania typu instant, fast foody, pieczywo, gotowe sosy, mieszanki przypraw, produkty kiszone, konserwy, produkty z puszki. Kupując je nie jesteśmy w stanie sprecyzować, jakie ilości soli zjadamy dziennie. Ponadto dosalamy także potrawy gotowane w domu. W ten sposób nietrudno przekroczyć maksymalną dawkę soli, jaka jest nam niezbędna do codziennego funkcjonowania. A wartość ta odpowiada zaledwie jednej płaskiej łyżeczce od herbaty
Bogatym źrodłem sodu są m. in. przekąski, taki jak chipsy, orzeszki. Freeimages.com/Alex Bruda
Kopalnia Soli "Wieliczka"-Groty Kryształowe. I, Rocker1984 [GFDL, CC-BY-SA-3.0 or CC BY-SA 2.5-2.0-1.0], via Wikimedia Commons

Nadmiar i niedobór sodu – co jest bardziej szkodliwe?

Nadmiar sodu usuwany jest wraz z moczem. Ale gdy nie nawadniamy się dostatecznie, a tym samym rzadko wydalamy mocz, zwiększamy ryzyko przedawkowania sodu. Dzieje się tak, ponieważ maksymalne stężenie tego pierwiastka w wydalanym moczu jest ograniczone i może wynosić najwyżej 400 mmol/dm³.


Inna istotna zależność między dostarczaniem do organizmu a wydalaniem z niego sodu, zachodzi w momencie, gdy utrata tego pierwiastka nie jest uzupełniana. Wówczas ustrój zmniejsza jego wydalanie z moczem i potem, a w nerkach zwiększa się wchłanianie zwrotne sodu.

Jeśli więc wystąpi u nas niedobór sodu, możemy łączyć to ze zbyt wysoką utratą pierwiastka z potem – na przykład na skutek wzmożonego wysiłku fizycznego; lub też z moczem – w wyniku przyjmowania leków moczopędnych czy też upośledzenia pracy nerek, przy niskim jednocześnie nawodnieniu organizmu. Sód utracimy również w razie wymiotów, biegunek, doznaniu rozległego oparzenia lub zapalenia trzustki. Wszystkie te sytuacje wiążą się bowiem z odwodnieniem. Restrykcyjna dieta, w której nie jest dostarczana nawet obowiązkowa dawka sodu, rzecz jasna także wpływa na powstanie niedoboru. Zdarza się to jednak niezwykle rzadko bowiem sód, a dokładniej chlorek sodu zawarty w soli kuchennej, znajduje się w większości produktów spożywczych.
Autor: Hubertl (Praca własna) [CC BY-SA 4.0], Wikimedia Commons

Ubytek sodu - objawy hiponatremii

Jak odczujemy ubytek sodu? Konsekwencją jest na przykład często powracający ból głowy, a poza tym obniżone ciśnienie krwi, znużenie, brak apetytu czy kłopoty z koncentracją.
Hiponatremia, bo tak fachowo nazywa się ten stan, objawia się również upośledzeniem orientacji, wymiotami, skurczami mięśni, zaburzeniami oddychania, a w ekstremalnych przypadkach może prowadzić nawet do śmierci. Leczenie hiponatremii opiera się zwykle na stopniowym przywracaniu dostatecznego stężenia sodu w organizmie.

Hipernatremia – nadmiar sodu

Znacznie częściej, niż z hiponatremią mamy jednak do czynienia w społeczeństwie europejskim z hipernatremią, czyli przedawkowaniem sodu. Bezpieczna, dzienna dawka tego pierwiastka dla dorosłej osoby to, jak ustaliła Światowa Organizacja Zdrowia, zaledwie 5 gramów. My tymczasem przekraczamy ją ponad dwukrotnie. Wynika to z oczywistego faktu – zarówno w daniach przygotowywanych w domu, jak i w produktach sklepowych wszechobecna jest sól. Zaś zawartość chlorku sodu w soli wynosi 4 poroc..
fot. pixabay.com

Sód i nadciśnienie – hipernatremii ciąg dalszy

Zbyt wysokie stężenie sodu w ustroju prowadzi przede wszystkim do nadciśnienia tętniczego – współczesnej choroby cywilizacyjnej. Sód zatrzymuje bowiem wodę w organizmie i obkurcza naczynia krwionośne. Przy diecie bogatej w ten pierwiastek, u osób z tendencją do nadciśnienia, może się ono szybciej ujawnić.
Natomiast osoby z unormowanym ciśnieniem ryzykują utratę dobrego stanu zdrowia. Nadciśnienie to nie jedyny skutek hipernatremii. Poza nim należy jeszcze wspomnieć o ryzyku upośledzenia pracy serca, rozwoju kamieni nerkowych czy nawet nowotworu żołądka.

Sód to makroelement, pełniący w naszym organizmie funkcję elektrolitu. Dzięki prawidłowemu stężeniu sodu, potasu i chloru możliwe jest niezakłócone powstawanie impulsów nerwowych, a co za tym idzie sprawna praca mięśni i układu nerwowego. Utrzymana zostaje także równowaga kwasowo-zasadowa. Nie powinniśmy jednak przyjmować więcej niż 5 gramów sodu dziennie, co odpowiada jednej płaskiej łyżeczce soli. Aby to mogło się udać, należy znacznie ograniczyć spożycie produktów wysoko przetworzonych. Nadmiar sodu utrzymujący się dłuższy czas w organizmie może poskutkować nadciśnieniem tętniczym i innymi poważnymi chorobami.
Elżbieta Gwóźdź

Bibliografia

  1. pod redakcją naukową Jana Gawęckiego; “„Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu”, tom 1”; PWN, Warszawa 2010.;
  2. Zawartość soli w produktach spożywczych; “Zawartość soli w produktach spożywczych”; Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej ;
  3. New Hampshire Department of Environmental Services; “Sodium: Health Information Summary”; data dostępu:
  4. William B. Farquhar, PHD, David G. Edwards, PHD, Claudine T. Jurkovitz, MD, William S. Weintraub, MD; “Dietary Sodium and HealthMore Than Just Blood Pressure”; JOURNAL OF THE AMERICAN COLLEGE OF CARDIOLOGYVOL.65,NO.10,201;
  5. Office od Disease Prevention and Health Promotion; “Cut Down on Sodium”; data dostępu:
Ocena (5.0) Oceń:
Pasaż zakupowy