Zwierzęta o dużych oczach
Długie ogony czy szpony, duże rogi bądź uszy – ewolucja zaadaptowała poszczególne gatunki do środowiska i trybu życia na wiele zmyślnych sposobów. Niektóre zwierzęta rozwinęły tymczasem duże oczy, aby widzieć więcej i lepiej niż inni. Narząd wzroku decydować może o sukcesie w zdobywaniu pożywienia, ale również o przeżyciu z dnia na dzień. Poznaj zwierzęta o największych oczach na świecie.
- Kałamarnica kolosalna – oko jak piłka
- Struś – oko większe niż mózg
- Wyrak – szokujące proporcje głowy
- Ważka – z tysiącami rogówek
- Koń – widzi dokoła głowy
- Kameleon – oczy jak peryskop
- Puchacz wirginijski – oko jak teleobiektyw
- Chwytnica kolorowa – magia czerwonych ślepi
- Płetwal błękitny – oko jak grejpfrut
- Kukang – naczelny z wytrzeszczem
Oko człowieka jest również narządem dość dużym i złożonym. Cała gałka ma ok. 24 mm w średnicy i już w wieku 12 lat osiąga swój pełny wymiar. Późniejsze wydłużanie się kształtu oka bywa związane z narastaniem krótkowzroczności. W porównaniu z większością zwierząt widzimy ostrzej w otwartej przestrzeni oraz warunkach wysokiego naświetlenia – to wynik większej kondensacji czopków w siatkówce. W czym w takim razie pomagają zwierzętom duże oczy?
Kałamarnica kolosalna – oko jak piłka
Jako największy bezkręgowiec na Ziemi, kałamarnica kolosalna (Mesonychoteuthis hamiltoni) rozwinęła też podziwu godny narząd wzroku. Mierzące nawet 10 m mięczaki mają de facto największe oczy w całym królestwie zwierząt – ich średnica wynosi 27-30 cm, a więc tyle co… talerz obiadowy, a więcej niż piłka futbolowa!
W czym pomaga takie oko? Przede wszystkim redukuje ono rozmazywanie się obrazu wskutek dyfrakcji i zwiększa rozpoznanie kontrastów kolorystycznych. To bardzo istotne dla zwierzęcia, które większość życia spędza na głębokości 1000 m i więcej. Matematycy obliczyli wręcz, że olbrzymie oczy kałamarnicy są doskonale przystosowane do warunków panujących u dna, gdzie światła dziennego brakuje, a kluczowe jest dostrzeżenie zmian w bioluminescencyjnym planktonie, które zwiastować mogą zbliżanie się dużego drapieżnika. Kałamarnica kolosalna, choć sama zaciekle poluje, pada bowiem ofiarą m.in. kaszalotów.
Kałamarnica olbrzymia, bliska kuzynka kałamarnicy kolosalnej – muzealna replika, źródło: Mgiganteus1, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Struś – oko większe niż mózg
Poczciwe strusie (Struthio camelus) mają na swoim koncie wiele rekordów, m.in. największych ptaków na świecie, składających największe jaja na Ziemi. Godne podziwu są również ich oczy, wyraźnie wybijające się z małej główki. Mają one nawet 5 cm w średnicy i są największe pośród wszystkich zwierząt lądowych – większe objętościowo niż… strusi mózg!
W rezultacie strusie widzą na odległość nawet 3,5 km, a przed afrykańskim piaskiem bronią je długie rzęsy oraz specjalna membrana, która zapobiega wysychaniu. Dzięki zdolności do wypatrywania drapieżców, do których należą m.in. lwy i gepardy, struś ma szansę zawczasu wziąć nogi za pas, rozwijając prędkość nawet ponad 70 km/h.
Portret strusia, fot. photocreo/envato
Wyrak – szokujące proporcje głowy
W gęstych lasach Południowo-Wschodniej Azji kryją się urocze wyraki (Tarsiidae), niewielkie ssaki o długości ciała nieprzekraczającej 10-14 cm. Urocze futrzaki wyglądem przypominające małpki, posiadają gigantyczne jak na swe rozmiary oczy. Mają one 16 mm w średnicy i są również wielkie jak mózg – a jest to bądź co bądź mózg naczelnego, o dobrze rozwiniętej korze mózgowej.
Gdyby człowiek miał mieć oczy w tej samej proporcji do głowy, miałyby one wielkość jabłek! Głowa wyraków jest tak ciężka, że jedyną strategią polowania pozostaje nieruchome wyczekiwanie na gałęzi. Dopiero, gdy w środku ciemnej nocy dojrzą między gałęziami smakowitego owada lub jaszczurkę, skaczą, aby pochwycić ofiarę.
Wyraki mają proporcjonalnie największe oczy wśród ssaków, fot. goinyk/envato
Ważka – z tysiącami rogówek
Bardzo nietypowym narządem wzroku mogą pochwalić się ważki (Anisoptera). Ci skrzydlaci drapieżcy posiadają parę niezwykle złożonych, gigantycznych oczu, które zajmują większość powierzchni głowy przypominając hełm. Każde oko składa się z 30 tys. ommatidiów, czyli stożkowatych fasetek, z których każda posiada swój własny aparat dioptryczny. Każda też zbiera swój własny „obraz” uzyskany dzięki wpadającym do niej promieniom, a dopiero w mózgu jest on przekształcany zbiorczo w jedną 360-stopniową panoramę. Ważki nie potrafią co prawda zaostrzać wzroku na różnej odległości jak człowiek, ale są w stanie dostrzec ruchy oddzielone od siebie zaledwie 1/300 sekundy. Widzą również promieniowanie ultrafioletowe.
Oczy ważki to jedne z najbardziej złożonych mechanizmów optycznych, fot. wirestock
Koń – widzi dokoła głowy
Do zwierząt lądowych o największych oczach należą konie (Equus caballus). W zależności od rasy ich gałki oczne mierzą nawet 5-7 cm w średnicy. Ich rozwój wynika z faktu, że nieparzystokopytni roślinożercy od zawsze mieli status ofiary i musieli wypatrywać zagrożenia na szerokich stepach. Położone po obu stronach głowy duże oczy pozwalają faktycznie ogarnąć horyzont w perspektywie aż 350°. Co więcej, ów wspaniale rozwinięty narząd wzroku zapewnia doskonałe widzenie za dnia i w nocy, choć nie radzi sobie dobrze z rozpoznawaniem kolorów.
Końskie oko z profilu, fot. vinnikava/envato
Kameleon – oczy jak peryskop
Wśród gadów posiadaczem największych i najbardziej skomplikowanych oczu jest kameleon (Chamaeleonidae). Do tej rodziny jaszczurek należy bardzo wiele gatunków, które łączą proporcjonalnie bardzo duże (ok. 18 mm w średnicy) oczy, które potrafią poruszać się we wszystkich kierunkach, jedno niezależnie od drugiego.
Niezwykła jest też budowa kameleonich oczu, które wystają z czaszki niby kamery zewnętrzne. Powieka górna zrośnięta jest z dolną, tak że patrząc na gada widzimy tak naprawdę jedynie jego źrenicę. Całe oko schowane jest tymczasem pod skórą i obraca się z podziwu godną łatwością, dając jaszczurkom obraz tego, co dzieje się 360° wokół. Dzięki wysokiej kondensacji czopków siatkówki kameleon potrafi też doskonale zaostrzać wzrok na ofierze, i to zarówno w świetle widzialnym, jak i UV.
Oko kamelona lamparciego, fot. wirestock/envato
Puchacz wirginijski – oko jak teleobiektyw
Choć sowy generalnie mają duże oczy, laur pierwszeństwa przysługuje puchaczowi wirginijskiemu (Bubo virginianus). Ta duża amerykańska sowa odznacza się wspaniałym kamuflażem oraz pierzastymi rogami, które tworzą niby-brwi. Oczy puchacza są niewiele mniejsze niż oczy ludzkie, a pod względem proporcji należą do największych wśród zwierząt lądowych. Nie są one okrągłe, ale cylindryczne, a owo oddalenie rogówki od siatkówki pozwala widzieć doskonale na długie dystanse i to na dodatek w nocy. Owa cylindryczna budowa ma swoje wady – oko puchacza jest całkiem nieruchome. Natura rozwiązała jednak ten problem zapewniając mu możliwość obracania głowy wokół o 270°.
Puchacz wirginijski, fot. Andy_Dean_Photog/envato
Chwytnica kolorowa – magia czerwonych ślepi
Niewspółmiernie duże oczy posiada również niewielka chwytnica kolorowa (Agalychnis callidryas), czyli sympatyczna żabka żyjąca w Ameryce Środkowej. Jej znakiem rozpoznawczym jest fantazyjne umaszczenie – limetkowo zielone ciało dopełniają niebieskie i żółte pasy po bokach, duże pomarańczowe stopy oraz… wyłupiaste czerwone oczy. Ich rozwój chwytnica zawdzięcza nadrzewnemu trybowi życia. Potrzeba bowiem naprawdę dużo widzieć, aby szybko orientować się w przestrzeni skacząc z gałęzi na gałąź.
Oczy chwytnicy zamiast powiek wyposażone są w błonę migawkową, która przepuszcza światło. Dzięki temu śpiąca żaba rejestruje podświadomie, co dzieje się wokół i może umknąć przed zbliżającym się zagrożeniem. Wielkie czerwone oczy same w sobie są też bronią odstraszającą, która ma dezorientować drapieżców.
Chwytnica kolorowa ma oczy duże i… czerwone, fot. wirestock/envvato
Płetwal błękitny – oko jak grejpfrut
Jako absolutnie największe zwierzę na Ziemi, płetwal błękitny (Balaenoptera musculus) nie może oczywiście mieć małych oczu. Faktycznie, te mierzące nawet do 30 m ssaki mają oczy o średnicy ok. 11 cm. Wydają się one małe w porównaniu do ciała, ale w rzeczywistości wielkością przypominają grejpfruty. Mimo to pożytek z nich nie jest imponujący, gdyż na głębokości ponad 100 m, widoczność jest znikoma. Płetwal ma jednak specjalnie zagiętą rogówkę, która nieco poprawia widzenie, a jego słuch jest więcej niż doskonały, co rekompensuje wizualne niedostatki.
Lotnicze zdjęcie płetwala błękitnego, fot. wirestock/envato
Kukang – naczelny z wytrzeszczem
Do ssaków o największych oczach należą również kukangi (Nycticebus) typowe dla Południowo-Wschodniej Azji. Z wyglądu przypominają one pluszaki dzięki miękkiej sierści, okrągłej główce i wydłużonym pyszczku, ale… wygląd bywa złudny. Kukang wyróżnia się bowiem wśród naczelnych tym, że przed ugryzieniem miesza swą ślinę z toksyczną wydzieliną spod pachy, aby zaszkodzić ofierze… którą najczęściej jest drugi kukang.
Duże oczy wyposażone są w błonę odblaskową zwaną tapetum lucidum, która odbija światło i poprawia widzenie w ciemności, pozwalając źrenicom maksymalnie się rozszerzyć. Dodajmy, że gałki oczne kukanga małego (Xanthonycticebus pygmaeus) mają średnicę prawie 15 mm, co na tle czaszki o szerokości 36 mm daje efekt ciągłego wytrzeszczenia.
Kukang, fot. wirestock/ envato
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 7 października, 2024 | Zaktualizowany: 29 lipca, 2025
- „These animals have some of the biggest eyes in the world” IFAW, https://www.ifaw.org/international/journal/animals-biggest-eyes-world, 30/08/2024;
- “Amazing eyes: 17 vision champions” Katie Pavid, https://www.nhm.ac.uk/discover/amazing-eyes-vision-champions.html, 30/08/2024;
- “Animals with big eyes, Which has the largest?” Nathalie White, https://birda.org/what-animal-has-the-largest-eyes/, 30/08/2024;
- “The Biggest Eyes in the Animal Kingdom” Mera McGrew, https://missionblue.org/2012/08/the-biggest-eyes-in-the-animal-kingdom/, 30/08/2024;
- “These 14 Animals Have The Largest Eyes In The World” Heather Hall, https://a-z-animals.com/animals/lists/animals-with-the-largest-eyes/, 30/08/2024;
