Definicja pojęcia:

anatomia

Anatomia – nauka o budowie organizmów żywych zajmująca się opisem położenia, kształtu i budowy narządów, tkanek i komórek oraz analizą podobieństw i różnic w budowie narządów organizmów roślinnych oraz zwierzęcych. Anatomia w zależności od przedmiotu badań wyróżnia się anatomię roślin, anatomię zwierząt i anatomię człowieka.
  1. Początki anatomii
  2. Przedmiot badań anatomii
  3. Anatomia roślin
  4. Anatomia zwierząt i człowieka

Początki anatomii

Anatomia (gr. anatomē – sekcja) należy do najstarszych dyscyplin biologicznych; jej początki sięgają czasów starożytnych. Najwybitniejszymi badaczami tego okresu byli grecki lekarz Hipokrates (V-IV w. p.n.e.) oraz rzymski lekarz greckiego pochodzenia Galen, wł. Claudius Galenus (II w. n.e.). Hipokrates, zwany „ojcem medycyny”, opierał medycynę na zasadach racjonalnych – na podstawie wnikliwej obserwacji lekarskiej wyciągał wnioski prowadzące do ustalenia diagnozy i zastosowania właściwych metod leczenia. Naczelną zasadą Hipokratesa było nieszkodzenie choremu (łac. primum non nocere – po pierwsze nie szkodzić). Galen rozwinął, uporządkował i upowszechnił dokonania Hipokratesa; wprowadził nowe postacie leków (leki galenowe) oraz opracował receptury sporządzania leków.

Twórcą nowożytnej anatomii był flamandzki anatom Vesalius, wł. Andreas van Wesale (1514-1564). Uczony ten wprowadził sekcję zwłok jako główną metodę badawczą, dzięki czemu skorygował wiele błędów swoich poprzedników (m.in. Galena). Jako pierwszy uporządkował oraz stworzył zasady nazewnictwa anatomicznego; uznawany jest również za twórcę fizjologii jako nauki doświadczalnej. Pierwotnie anatomia była nauką wyłącznie opisową (anatomia systematyczna); współcześnie coraz większy nacisk kładzie się na związek budowy danego narządu z pełnioną funkcją (anatomia funkcjonalna).

Badania z zakresu anatomii zwierząt zapoczątkował grecki uczony i filozof Arystoteles (IV w. p.n.e.). Twórcą współczesnej anatomii porównawczej był francuski zoolog Georges Cuvier (1769-1832), który wprowadził system klasyfikacji zwierząt biorący pod uwagę nie tylko ich zewnętrzne podobieństwo, lecz także budowę wewnętrzną, w szczególności organizację układu nerwowego.

Prekursorami anatomii roślin byli angielski przyrodnik Robert Hook (1635-1703), który jako pierwszy zaobserwował przez mikroskop komórkę roślinną; włoski biolog Marcello Malpighi (1628-1694), jeden z pierwszych badaczy mikroskopowej budowy tkanek roślinnych oraz angielski lekarz i botanik Nehemiah Grew (1641-1712), zajmujący się budową komórkową roślin oraz fizjologią ich rozmnażania.
Hipokrates, fot. shutterstock

Przedmiot badań anatomii

Anatomia  jest nauką o budowie organizmów żywych zajmująca się opisem położenia, kształtu i budowy narządów, tkanek i komórek oraz analizą podobieństw i różnic w budowie narządów organizmów roślinnych oraz zwierzęcych.

Anatomia, ze względu na przedmiot badań, dzieli się na:
  • anatomię roślin,
  • anatomię zwierząt,
  • anatomię człowieka.

Anatomia, ze względu na skalę prowadzonych badań, dzieli się na:
  • anatomię mikroskopową – badanie budowy organizmu z wykorzystaniem mikroskopu, np. badanie budowy komórek (cytologia), badanie budowy tkanek (histologia);
  • anatomię makroskopową – badanie budowy organizmu prowadzone okiem „nieuzbrojonym”.

Anatomia, ze względu na stan zdrowia badanych organizmów żywych, dzieli się na:
  • anatomię prawidłową – przedmiotem badań jest budowa organizmów zdrowych,
  • anatomię patologiczną (patomorfologię) – przedmiotem badań jest budowa organizmów z wadami rozwojowymi oraz wpływ chorób na budowę narządów.
Przedmiotem badań anatomicznych jest budowa organizmów żywych, fot. shutterstock

Anatomia roślin

Anatomia roślin (fitotomia) jest nauką o wewnętrznej budowie organizmów roślinnych w całym cyklu rozwojowym na poziomie komórek i tkanek. Podstawowymi metodami badawczymi w anatomii roślin są mikroskopowe obserwacje żywych lub utrwalonych, wybarwionych fragmentów tkanek bądź całych organów roślinnych.

Anatomia roślin, ze względu na metody uogólniania szczegółów anatomicznych, dzieli się na:
  • anatomię porównawczą roślin – przedmiotem badań jest budowa i położenie organów roślinnych,
  • anatomię rozwojową roślin – przedmiotem badań jest proces powstawania organów roślinnych,
  • anatomię funkcjonalną roślin – przedmiotem badań jest budowa organów roślinnych w zależności od pełnionych funkcji,
  • anatomię patologiczną roślin – przedmiotem badań są zmiany chorobowe organów roślinnych.
Anatomia komórki roślinnej, fot. shutterstock

Anatomia zwierząt i człowieka

Anatomia zwierząt (zootomia) jest dziedziną nauki zajmującą się wewnętrzną budową organizmów zwierzęcych, a także badaniem podobieństw i różnic w budowie organizmów należących do różnych taksonów (anatomia porównawcza), co pozwala na wnioskowanie o stopniu ich pokrewieństwa i przebiegu ich ewolucji. W obrębie anatomii zwierząt wyróżnia się anatomię człowieka (antropotomię) badającą budowę narządów oraz układów narządów u człowieka. Anatomia zwierząt posługuje się głownie makroskopowymi metodami badawczymi polegającymi na obserwacji żywych organizmów bądź sekcji zwłok.

Anatomia zwierząt (w tym anatomia człowieka) ze względu na przedmiot badań dzieli się na:
  • anatomię topograficzną (chirurgiczną)– opisującą kształty, położenie i sąsiedztwo narządów w organizmie, co jest szczególnie przydatne w chirurgii; odmianą anatomii topograficznej jest anatomia stratograficzna opisujące budowę warstwową części ciała i ich okolic;
  • anatomię szczegółową – opisującą budowę poszczególnych narządów i układów narządów;
  • anatomię rozwojową – opisującą procesy związane z rozwojem narządów w trakcie rozwoju osobniczego i ewolucyjnego;
  • anatomię plastyczną – opisującą proporcje w budowie organizmu człowieka na użytek chirurgii plastycznej oraz sztuk pięknych (malarstwa, rzeźbiarstwa);
  • anatomię funkcjonalną (czynnościową) – opisującą funkcjonowanie narządów na podstawie ich analizy i budowy;
  • anatomię ekologiczną – opisującą związki między budową organizmów i warunkami środowiska.
Anatomia porównawcza opisuje różnice i podobieństwa w budowie organizmów żywych, na podstawie których wnioskuje o stopniu ich pokrewieństwa. Rysunek przedstawia budowę kończyny górnej u kręgowców – człowieka, ptaka oraz nietoperza. Fot. shutterstock

Bibliografia

  1. Janina Sokołowska-Pituchowa (red.); “Anatomia człowieka”; PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2011;
  2. Zygmunt Hejnowicz; “Anatomia i histogeneza roślin naczyniowych”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002;
  3. Henryk Szarski (red.); “Anatomia porównawcza kręgowców”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992;
  4. Kazimierz Krysiak, Henryk Kobryń, Franciszek Kobryńczuk; “Anatomia zwierząt”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011;
  5. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna T. I”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998.;
  6. Valerie C. Scanlon, Tina Sanders; “Essentials of Anatomy and Physiology”; F.A. Davis Company 2006.;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.4
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź
Pasaż zakupowy