Kamień nazębny – przyczyny i zapobieganie. Jak usunąć kamień nazębny?

Wbrew pozorom kamień nazębny nie jest problemem wyłącznie estetycznym. Dotyczy on bardzo szerokiej grupy społecznej – prawie każdy z nas ma go w mniejszym lub większym stopniu – a przy tym może przekładać się na poważne ryzyko zdrowotne, nie tylko w kontekście jamy ustnej. Czy można więc we własnym zakresie zapobiegać powstawaniu kamienia nazębnego? Co robić, gdy jest go zbyt dużo?



Kamień nazębny najczęściej tworzy się na wewnętrznej stronie zębów i tuż przy dziąsłach. Źródło: shutterstockKamień nazębny najczęściej tworzy się na wewnętrznej stronie zębów i tuż przy dziąsłach. Źródło: shutterstock

  1. Co to jest kamień nazębny?
  2. Przyczyny powstawania kamienia nazębnego
  3. Czemu kamień nazębny jest groźny?
  4. Jak usuwa się kamień nazębny?
  5. Czy można zapobiec kamieniowi nazębnemu?
Kamień nazębny towarzyszy człowiekowi prawdopodobnie od jego prapoczątków – obserwuje się go wszak także u innych gatunków ssaków. Co ciekawe, analizując prehistoryczne zęby datowane na setki tysięcy lat naukowcy właśnie dzięki warstwom kamienia nazębnego są w stanie wysunąć wnioski na temat rozwoju bakterii i chorób w przeszłości czy nawet zanieczyszczenia środowiska naturalnego. Co dla badaczy jest jednak cennym źródłem informacji o ludzkości, dla żyjącej jednostki może być poważnym obciążeniem.

Co to jest kamień nazębny?

W jamie ustnej każdego człowieka żyją miliony bakterii stanowiące naturalną florę fizjologiczną. Żywią się one cukrami pochodzącymi z żywności i zmieniają je w kwasy. Aby utrzymać się na miejscu i zagwarantować sobie przetrwanie, tworzą one wraz z różnymi cząstkami lepki, przeźroczysty film, który pokrywa powierzchnię zębów, nazywany płytką. Głównymi winnymi w tym zakresie są szczepy Veillonella, Actinomyces i Capnocytophaga, a także Porphyromonas gingivalis bakterie należące do rodzaju Treponema. Regularne czyszczenie usuwa płytkę redukując ryzyko próchnicy i chorób dziąseł, ale gdy pozostaje ona zbyt długo na miejscu, wykazuje tendencję do kalcyfikacji oraz twardnienia i przekształca się właśnie w kamień nazębny. Może być umiejscowiony zarówno na widocznej białej emalii, jak i w kieszonkach dziąseł.

Pod względem chemicznym kamień nazębny jest w przeważającej mierze nieorganiczną mieszanką wapnia i fosforu z dodatkiem węglanu, sodu, magnezu, krzemu, żelaza, fluoru i kilku minerałów, natomiast w 15-20% zawiera cząstki organiczne, przede wszystkim drobinki skrobi, białka, tłuszcze, bakterie czy DNA. Indywidualna kompozycja kamienia zależy do bardzo wielu czynników, m.in. rodzaju konsumowanego pożywienia, bakterii i wirusów, z którymi zetknęła się dana jednostka, genetycznych skłonności, a także właściwości typu poziom pH w ustach czy ilość wydzielanej śliny. U różnych ludzi kamień tworzy się więc z różnym nasileniem i w odmiennym tempie.

Z upływem czasu kamień nazębny ma tendencję do przebarwiania się i wówczas staje się poważnym estetycznym problem, sprawiając, że zęby stają się niejednolite i brązowe. Dodatkowe symptomy towarzyszące często kamieniowi nazębnemu to brzydki zapach z ust oraz zaczerwienione, nabrzmiałe dziąsła.

Przyczyny powstawania kamienia nazębnego

Jak już wyżej wspomniano, kamień nazębny jest konsekwencją utwardzania się pozostającej na zębach płytki. Pierwszą i najpoważniejszą przyczyną jego powstawania jest więc nieprawidłowa higiena jamy ustanej. Mowa zarówno o zaniedbaniach w częstotliwości mycia zębów, jak i braku należytej dokładności.

Poza tym kluczową rolę w formowaniu się płytki nazębnej odgrywa również dieta – badania naukowe prowadzone przez dwie ostatnie dekady na społeczeństwach różnych regionów świata dowodzą ewidentnie, że kamień nazębny jest bezpośrednio związany z wysoką konsumpcją bogatych w węglowodany pokarmów i napojów. Ponadto czynnikami zwiększającymi prawdopodobieństwo rozwoju kamienia są płeć męska i zaawansowany wiek, palenie papierosów, historia naświetlań w regionie głowy i szyi, a także przyjmowanie leków ograniczających poziom produkcji śliny oraz mający ten sam efekt zespół Sjogrena.
Regularne czyszczenie zębów zapobiega przekształcaniu się płytki nazębnej w kamień. Źródło: shutterstock
Regularne czyszczenie zębów zapobiega przekształcaniu się płytki nazębnej w kamień. Źródło: shutterstock

Czemu kamień nazębny jest groźny?

Pogłębione badania nad związkiem między higieną jamy ustnej a ogólnym stanem ludzkiego zdrowia, dowodzą, że kamień nazębny może mieć bezpośredni wpływ na rozwój schorzeń wychodzących daleko poza zakres objęty stomatologią. Przede wszystkim jednak, jest on podstawowym czynnikiem decydującym o rozwoju próchnicy – ukryte pod kamieniem bakterie mogą bowiem w nieskrępowany sposób atakować szkliwo kwasami i uszkadzać je, „wgryzając” się coraz dalej w strukturę zębów.

Ubytki nie tylko powodują ból, ale mogą prowadzić do utraty zębów – nowozelandzkie badania z 2011 r. dowodzą, że osoby z wyższym poziomem kamienia nazębnego tracą nawet 5 razy więcej zębów, niż ludzie posiadający na zębach mniej kamienia. Za wypadanie zębów w ok. 20% odpowiadają również choroby dziąseł, będących fizyczną podporą dla samych zębów – najpierw dochodzi do ich rozchwiania, a następnie całkowitego wypadnięcia.

Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy stomatologicznej kamień nazębny nie jest wprawdzie uważany za przyczynę paradontozy, ale jest na pewno ważnym czynnikiem jej rozwoju i uporczywości – z obserwacji wynika wszak, że usuwanie kamienia ma bardzo pozytywny wpływ na kondycję dziąseł. Tymczasem, stany zapalne w obrębie jamy ustnej, zwłaszcza dziąseł, wydają się mieć przełożenie między innymi na układ sercowo-krążeniowy, zwiększający ryzyko zawału oraz zatoru. Co więcej, ciężarne z silnie rozwiniętym kamieniem nazębnym mają wedle statystyk większe szanse na przedwczesne urodzenie dziecka o niskiej wadze. Według naukowców istnieje także związek między obecnością kamienia na zębach za zachorowaniami na cukrzycę, reumatoidalne zapalenie stawów oraz demencję. Jak to w ogóle możliwe? Nie wiadomo do końca, ale najbardziej prawdopodobny wydaje się scenariusz przenikania bakterii z jamy ustnej do krwiobiegu i powodowania stanów zapalnych w innych organach.
Tabela przedstawiająca sposoby zapobiegania kamieniowi nazębnemu ; opracowanie własne

Jak usuwa się kamień nazębny?

Płytkę tworzącą się na zębach można dość skutecznie usuwać codziennie szczoteczką. Niestety, z chwilą, gdy stwardnieje ona do postaci kamienia, nie może już być zlikwidowana domowymi sposobami – pomoc może przynieść jedynie wizyta w gabinecie dentystycznym. W zależności od zakresu i położenia, kamień usuwany jest ręcznymi narzędziami o różnych kształtach i zastosowaniach, jak również skalerów ultradźwiękowych. Te ostatnie to maszyny wyposażone w specjalne końcówki wibrujące z prędkością 18000 – 50000 Hz. Bardziej przyszłościowe metody usuwania kamienia nazębnego obejmują również lasery, które wyjątkowo dobrze docierają do trudnodostępnych złogów, np. w kieszonkach dziąseł i mają potencjał niezbędny do niszczenia nawet grubych warstw osadu.
Kamień nazębny najskuteczniej usuwa się w gabinecie dentystycznym. Źródło: shutterstock

Czy można zapobiec kamieniowi nazębnemu?

Prewencja kamienia nazębnego zaczyna się oczywiście od podstaw, czyli codziennego usuwania płytki nazębnej. W tym celu należy minimum dwa razy dziennie, a najlepiej po każdym posiłku, szczotkować zęby tak długo, aż wszystkie ich powierzchnie będą wydawać się gładkie na dotyk językiem.

Stomatolodzy polecają używanie miękkiej szczoteczki, które nie może uszkodzić dziąseł, i niewielkich ilości pasty z fluorem. Bardzo ważne jest, aby pamiętać o wewnętrznych płaszczyznach zębów, z reguły gorzej doczyszczonych, na których gromadzi się szczególnie dużo kamienia. Poza tym szczególną uwagę należy zwracać na trudno dostępne przestrzenie między zębami oraz ostatnie zęby trzonowe – specjalne szczoteczki ułatwiają ich czyszczenie. Pomocne w zakresie higieny jamy ustnej są także nici oraz antybakteryjne płyny do płukania, idealnie również z fluorem.

Do naturalnych sposobów walki z płytką nazębną należy także szczotkowanie zębów przy użyciu sody kuchennej, która chroni dodatkowo przed demineralizacją podwyższając pH w ustach i wbrew pozorom nie uszkadza wcale szkliwa. Pomocne może być również płukanie olejem kokosowym, który ma działanie przeciwzapalne i antyutleniające, a według badania nastolatków przeprowadzonego w 2015 r. jest w stanie nawet o 50% obniżyć ilość płytki nazębnej. Podobnie korzystne działanie mają oliwa z oliwek, olej migdałowy oraz olej sezamowy.

Sporą poprawę w zakresie tempa gromadzenia się kamienia można również uzyskać rezygnując z palenia papierosów i zmieniając dietę. Jadłospis uboższy w cukier i produkty skrobiowe, a bogatszy w świeże warzywa i owoce w ewidentny sposób wpływa na formowanie się płytki nazębnej. Na cenzurowanym powinny znaleźć się przede wszystkim słodkie napoje gazowane, soki owocowe, ciastka, cukierki, chipsy i krakersy, ale także mleko bogate w laktozę. Znacznie lepszymi przekąskami w tym zakresie są sery, jogurty czy surowe warzywa.
Wreszcie, każdy człowiek powinien raz na pół roku odwiedzać dentystę w celu kontroli stanu uzębienia. Lekarz lub higienistka wskażą na braki w higienie i zasugerują pozytywne zmiany w nawykach.
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

  1. Avra Pratim Chowdhury i in.; “Screening and Assembling of Tartar Forming Bacteria from Dental Plaque by Pattern of Antibiotic Sensitivity”; researchgate.net; 2021-10-13
  2. Rebecca Kinaston, ... Marc F. Oxenham; “The Dentition”; Ortner's Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains (Third Edition), 2019;
  3. WebMD; “Plaque and Your Teeth ”; webmd.com; 2021-10-13
  4. CDC; “Periodontal Disease ”; cdc.gov; 2021-10-13
  5. B B Beiswanger i in. ; “The prevalence and incidence of dental calculus in adults ”; pubmed.ncbi.nlm.nih.gov; 2021-10-13
  6. Zawn Villines; “What are the differences between plaque and tartar? ”; medicalnewstoday.com; 2021-10-13
Ocena (3.2) Oceń: