Definicja pojęcia:

zęby

Zęby – są to złożone, a zarazem twarde struktury występujące u większości kręgowców, z wyjątkiem współczesnych ptaków, niektórych gadów (żółwi) i płazów oraz części ssaków. Zęby wykorzystywane są do chwytania, zabijania ofiary jak również do rozdrabniania pożywienia. Wiele gatunków zwierząt wykorzystuje je do obrony, transportu młodocianych osobników, a czasami także do czyszczenia futra m.in. w celu usuwania pasożytów skórnych. Zęby zlokalizowane są w jamie gębowej (ustnej) i stanowią element układu pokarmowego.

Zęby są zróżnicowane pod względem wieloma względami, a przede wszystkim pod względem liczby, budowy i kształtu, oraz pełnionych funkcji. Proces rozwoju zębów niezależnie od rodzaju organizmu nazywany jest odontogenezą. Zgrupowanie wszystkich zębów występujących u jednego osobnika nazywany jest uzębieniem. Natomiast nauka zajmująca się badaniami nad budową, fizjologią, rozwojem jak również patologią zębów nazywa się odontologia.
  1. Zęby człowieka
  2. Zęby pozostałych ssaków
  3. Ogólna charakterystyka zębów ssaków
  4. Zęby ptaków
  5. Zęby gadów
  6. Zęby płazów
  7. Zęby ryb, minogów i śluzic
  8. Zęby bezkręgowców

Zęby człowieka

Człowiek posiada uzębienie difiodontyczne, co oznacza, że w czasie jego rozwoju występują zarówno zęby mleczne jak i zęby stałe. Zęby człowieka charakteryzują się także tekodontyzmem oraz heterodontyzmem. Przy pełnym uzębieniu stałym dorosły człowiek posiada 32 zęby (po 16 w żuchwie i w szczęce) na co składa się 8 siekaczy, 4 kły, 8 zębów przedtrzonowych i 12 zębów trzonowych. Natomiast dziecko o pełnym uzębieniu mlecznym posiada 20 zębów (po 10 w żuchwie i w szczęce) na co składa się 8 siekaczy, 4 kły i 8 trzonowców. Funkcja poszczególnych zębów jest następująca: siekacze służą do odgryzania kęsów, kły do chwytania, przytrzymywania i rozrywania pokarmu, natomiast zęby przedtrzonowe i trzonowe służą do jego miażdżenia i rozcierania pokarmu.
Charakterystyka ludzkich zębów wraz ze schematem dentystycznym. Źródło: shutterstock

Zęby pozostałych ssaków

Ssaki charakteryzują się powszechnie występującym tekodontyzmem, choć jest to oczywiście uzależnione od gatunku. Zwykle spotykany jest heterodontyzm (z wyjątkiem waleni i szczerbaków). Jednakże u manatów występuje polifodontyzm. Polifodontyzm w toku zmian ewolucyjnych zastępowany był przez inne rodzaje uzębienia. Wśród nich można też wymienić difiodontyzm lub występujący rzadziej m.in. u zębowców monofiodontyzm. Uzębienie i charakterystyka zębów (rozmieszczenie, liczba) ssaków uzależnione są głównie od rodzaju pobieranego pożywienia i mogą być bardzo różne w zależności od gatunku, a niektóre gatunki nie posiadają wręcz zębów. Są to na przykład fiszbinowce, stekowce i mrówkojady.

W przyrodzie u niektórych gatunków obserwuje się znaczne przekształcenia zębów, takie jak: ciosy u słoni, powstały z siekacza pojedynczy cios narwala, łamacze u ssaków drapieżnych, znacznie wydłużone kły u morsów jak również szable i fajki u dzików.
Cios narwala występuje u samców tego gatunku i może osiągać długość do 2 metrów. Źródło: shutterstock

Ogólna charakterystyka zębów ssaków

Zęby ssaków zbudowane są czterech tkanek, które ułożone są w następującej kolejności poczynając od zewnętrznej tkanki, która nosi nazwę szkliwa. Następne warstwy to: zębina (dentyna) i miazga (cavum dentis), natomiast najbardziej wewnętrzna warstwa to cement (kostniwo). Pod względem anatomicznym zęby ssaków składają się z trzech części, tj. korony zęba (corona dentis), pokrytej dziąsłem szyjki zęba (cervix dentis, collum) oraz z korzenia zęba (radix dentis). Zoologiczny podział obejmuje następujące powierzchnie korony zęba: powierzchnię przedsionkową (facies vestibularis), powierzchnię językową (facies lingualis) powierzchnię styczną (facies contactus) oraz powierzchnię zwarcia (facies occlusalis).

Łuki zębowe ssaków są dobrze unaczynione poprzez odgałęzienia tętnicy szczękowej. Dwa rodzaje włókien nerwowych wnikają do jamy zęba. Są to włókna czuciowe pochodzące z nerwu trójdzielnego (przewodzą czucie bólu) oraz włókna współczulne ze zwoju szyjnego górnego (regulują przepływ krwi w naczyniach miazgi).

Pod względem tempa wzrostu i zasięgu szkliwa zęby ssaków można podzielić na zęby:
  • zęby brachydontyczne (wykazujące ograniczony wzrost i krótkokoronowe szkliwo pokrywające wyłącznie koronę),
  • zęby hypselodontyczne (stale rosnące i długokoronowe zęby, których szkliwo pokrywa zarówno koronę jak i korzeń).

Przy czym inny podział obejmuje budowę szkliwa i zasięg cementu. Jest on następujący:
  • zęby szkliwofałdowe (szkliwo pofałdowane i wtopione w strukturę zęba, występuje u roślinożernych ssaków, a cement pokrywa cały ząb),
  • zęby szkliwoguzkowe (występujące u mięsożernych i wszystkożernych ssaków, gdzie cement pokrywa korzeń i szyjkę).

Natomiast podział ze względu na ustawienie względem siebie zębów łuku górnego i dolnego wyróżnia:
  • izognatyzm (równoszczękowość, co oznacza, że odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia),
  • anizognatyzm (nierównoszczękowość, co oznacza, że odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia w małym stopniu lub w ogóle).
Anatomia zęba ssaka na przykładzie człowieka. Źródło: shutterstock

Zęby ptaków

Chociaż współczesne ptaki nie posiadają zębów to badania wykopaliskowe wskazują, że dziób współczesnych ptaków pochodzi od zębów. Uzasadnia się to tym, że dziób ptaków mógł wyewoluować z zębów aby umożliwić pisklętom wcześniejsze opuszczanie jaj co dawałoby im większe szanse na unikanie drapieżników. Kolejnym argumentem jest lepsza penetracja ziemi (w celu poszukiwania pokarmu) przez dziób niż za pomocą zębów. Funkcję rozdrabiania pokarmu w pierwszej fazie tym samym przejmuje dziób.

Zęby gadów

Uzębienie gadów reprezentują liczne ostre i stożkowate homodontyczne zęby (wszystkie zęby mają podobny kształt i wielkość) charakteryzujące się zdolnością do wielokrotnej wymiany w trakcie życia zwierzęcia (polifiodontyzm). Ze względu na lokalizację (osadzenie) zęby gadów dzieli się na trzy typy takie jak: tektodontyzm występujący u krokodyli, pleurodontyzm oraz akrodontyzm. Jednakże niektóre gady nie posiadają zębów. Ponadto u węży wykształciły się specyficzne zęby jadowe służące do unieszkodliwiania i zabijania ofiary. Jak również stosowane są do ułatwienia ucieczki przed drapieżnikiem.

Zęby płazów

Podobnie jak w przypadku gadów uzębienie płazów charakteryzuje się polifiodontyzmem. Jednakże nie wszystkie gatunki płazów posiadają zęby (ropuchy). Pozostałe dorosłe osobniki płazów posiadają zęby w postaci niewielkich stożkowatych wyrostków przyrośniętych do kości szczękowych i międzyszczękowych oraz na podniebieniu do kości lemieszowych. Natomiast młodociane osobniki (takie jak kijanki) posiadają zęby w postaci rogowych ząbków otaczających otwór gębowy.

Zęby ryb, minogów i śluzic

Minogi oraz śluzice posiadają zęby rogowe. Zęby ryb chrzęstnoszkieletowych pochodzą z łusek plakoidalnych. Kostnoszkieletowe ryby drapieżne posiadają zęby zlokalizowane na podniebieniu i na szczękach. Zęby te są pochylone doogonowo i mają postać ostrych stożków o piłkowanych krawędziach. Czasami mogą być ponadto połączone więzadłami z kością. Uzębienie ryb zależne jest od pobieranego pokarmu. W przypadku gatunku, który pożywia mięczakami lub skorupiakami zęby mogą występować pod postacią płaskich płytek. U ryb karpiowatych charakterystyczne są zęby gardłowe, natomiast u ryb dwudysznych zrastają się one w płyty. Co ciekawe u niektórych przedstawicieli ichtiofauny wykształciły się zęby jadowe. W tej grupie zwierząt powszechnie występuje polifiodontyzm. Jednakże gatunki roślinożerne nie posiadają zębów.

Zęby bezkręgowców

Chociaż zęby występują wyłącznie u kręgowców to wiele bezkręgowców wykształciło analogiczne struktury, które czasami nazywane są zębami. Na przykład już niektóre pasożytnicze skąposzczety posiadają takie struktury. Inna pierścienica – pijawka lekarska posiada aż trzy pary szczęk, pośród których znajduje się 100 ostrych zębów służących do rozcięcia tkanki żywiciela. Niektóre mszywioły posiadają żołądek wyścielony chitynowymi zębami służącym do miażdżenia pancerzyków okrzemek. Kolejnym przykładem mogą być niektóre mięczaki, które posiadają radulę (tarkę) z chitynowymi zębami. Tarka służy ślimakom do zeskrobywania pożywienia z powierzchni (np. z kamieni), jak również do fragmentacji pożywienia.
Tarka u ślimaków spełnia funkcję zębów. Źródło: shutterstock

Bibliografia

  1. Barber A.H.,, Lu D., Pugno N.M. 2015. ; “Extreme strength observed in limpet teeth. ”; Journal of The Royal Society Interface 12 (105): 20141326-20141326.;
  2. Dąbrowski M., Stachowski A.H. (red.). 2001.; “Popularna encyklopedia powszechna.”; Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków.;
  3. Kmieć Z. 2006. ; “Histologia i cytofizjologia zęba i jamy ustnej. ”; Elsevier Urban & Partner, Wrocław.;
  4. Komosińska H., Podsiadło E. 2002. ; “Ssaki kopytne. Przewodnik. ”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.;
  5. Krysiak K., Świeżyński K. 2008.; “Anatomia zwierząt. Tom 2. ”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.;
  6. Popielarska-Konieczna M. 2003 ; “Słownik szkolny: biologia. ”; Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków.;
  7. Przespolewska H. Kobryń H., Szara T., Bartyze B.J. 2014. ; “Podstawy anatomii zwierząt domowych.”; Wydawnictwo Wieś Jutra, Warszawa.;
  8. Roberts L.S., Janovy J.Jr. (red.). 2006. ; “Foundations of Parasitology. Seventh edition. ”; McGraw-Hill, Singapore.;
  9. Ruppert E.E., Fox R.S., Barnes, R.D. 2004. ; “Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach, 7th ed. ”; Brooks/Cole Thomson Learning, Belmont, CA.;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 5.0
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź