Definicja pojęcia:

pasożyt

Pasożytorganizm roślinny lub zwierzęcy żyjący i rozwijający się na innym organizmie (żywicielu) lub wewnątrz jego ciała.
  1. Pasożyty wśród organizmów żywych
  2. Przystosowania do pasożytnictwa
  3. Związek pasożyta z żywicielem
  4. Strategie zbliżone do pasożytnictwa

Pasożytnictwo jest rodzajem wzajemnego oddziaływania między osobnikami różnych gatunków, z których jeden (pasożyt) odnosi korzyści kosztem drugiego (żywiciela). Wiele pasożytów nie wywołuje u żywiciela żadnych objawów chorobowych, niektóre gatunki (patogeny) powodują różne choroby, a niekiedy mogą doprowadzić do śmierci żywiciela.

Oddziaływanie pasożyta z żywicielem ma charakter symbiozy antagonistycznej i podlega nieustannej koewolucji – pasożyt nieustannie zwiększa swoje przystosowania umożliwiające mu przeżycie na powierzchni lub wewnątrz ciała żywiciela, a żywiciel wykształca różne strategie obronne w celu uniemożliwienia inwazji pasożytowi.

Pasożyty wśród organizmów żywych

Pasożytami są organizmy z wielu różnych grup systematycznych:
Bakteriofag – wirus atakujący bakterie. Źródło: Wikipedia

Przystosowania do pasożytnictwa

Pasożyty zewnętrzne (ektopasożyty) żyją na powierzchni ciała żywiciela i odżywiają się jego płynami ustrojowymi (kleszcze, pchły, komary, pijawki) lub wytworami naskórka, np. piórami (wszoły). Organizmy te posiadają narządy umożliwiające utrzymywanie się na powierzchni ciała żywiciela (przylgi, haki, pazurki) i pobieranie płynów ustrojowych (ssawki, kłujki, sztyleciki); ich ślina zawiera enzymy przeciwdziałające krzepnięciu pobieranych substancji (np. hirudyna zapobiegająca krzepnięciu krwi i histamina rozszerzająca naczynia krwionośne u pijawek).

Pasożyty wewnętrzne (endopasożyty) zamieszkują wnętrze ciała żywiciela (np. zarodziec malarii) lub jego przewód pokarmowy (np. tasiemce). Są to organizmy cechujące się bardzo uproszczoną budową ciała, zredukowanym przewodem pokarmowym, brakiem odnóży i niektórych narządów zmysłów. Posiadają narządy czepne w postaci brodawek wargowych (glista ludzka), bruzd przyssawkowych (tasiemiec bruzdogłowiec), przyssawek (tasiemce uzbrojone i nieuzbrojone, przywry) lub kurczliwego ryjka opatrzonego hakami (tasiemiec uzbrojony). Pasożyty bytujące w przewodzie pokarmowym wykazują odporność na działanie enzymów trawiennych żywiciela. Pasożyty krwi (np. świdrowce) wytwarzają antygeny powierzchniowe odporne na działanie układu immunologicznego żywiciela.

Związek pasożyta z żywicielem

Pasożyty, ze względu na stopień zależności od żywiciela, można podzielić na:
  • pasożyty względne (fakultatywne, przygodne) – organizmy prowadzące pasożytniczy tryb życia tylko w pewnym okresie swego rozwoju; nie są uzależnione od swego żywiciela i mogą występować jako formy wolnożyjące. Do pasożytów względnych należą m.in. kleszcze, komary, saprofityczne grzyby będące równocześnie pasożytami roślin, nicienie (np. węgorek jelitowy).
  • pasożyty bezwzględne (obligatoryjne, bezwarunkowe) - organizmy prowadzące pasożytniczy tryb życia podczas całego okresu rozwojowego lub w większej jego części; są całkowicie uzależnione od swego żywiciela. Do pasożytów bezwzględnych należą m.in. wirusy, grzyby (mączniaki prawdziwe, rdze), bezkręgowce (tasiemce, glista ludzka, tęgoryjec dwunastnicy).
Komar, pasożyt zewnętrzny. Fot. pixabay.com

W zależności od czasu trwania związku pasożyta z żywicielem wyróżnia się:


  • pasożyty stałe – związane z żywicielem przez cały okres rozwoju, np. kanianka;
  • pasożyty czasowe (okresowe) – mające styczność z żywicielem najczęściej podczas pobierania pokarmu, np. pijawki, komary, gzy.

W zależności od ilości żywicieli wyróżnia się:
  • pasożyty monokseniczne – związane z jednym gatunkiem żywiciela, np. tasiemiec nieuzbrojony, owsik ludzki;
  • pasożyty oligokseniczne – związane z kilkoma gatunkami żywicieli, np. przywra żylna;
  • pasożyty polikseniczne – związane z wieloma gatunkami żywicieli, np. włosień kręty.

W zależności od stadium rozwojowego prowadzącego pasożytniczy tryb życia, wyróżnia się:
  • pasożyty larwalne – prowadzące pasożytniczy tryb życia w stadium larwalnym, wolnożyjące jako formy dorosłe, np. struńce, nitnikowce;
  • pasożyty imaginalne - prowadzące pasożytniczy tryb życia jako formy dorosłe, wolnożyjące w stadium larwalnym, np. tęgoryjec dwunastnicy;
  • Istnieją organizmy pasożytujące na innych pasożytach (hiperpasożyty) oraz pasożytnicze larwy żywiące się larwami tego samego gatunku z kolejnych lęgów (superpasożyty).
Zarodziec pasmowy – pasożytniczy pierwotniak wywołujący malarię. Źródło: Wikimedia

Strategie zbliżone do pasożytnictwa

Organizmy żywe wykształcają różne strategie rozrodcze i wykorzystują różne sposoby zdobywania pożywienia, które zbliżone są do pasożytnictwa. Można wyróżnić:
  • pasożyty lęgowe – ptaki składające jaja do gniazd innych gatunków ptaków; jaja pasożytów lęgowych zbliżone są wielkością i barwą do jaj gospodarza; pisklęta charakteryzują się szybszym tempem rozwoju niż pisklęta przybranych rodziców;
  • pasożyty płciowe – u ryb z rodziny matronicowatych, samica jest nosicielką pasożytniczego samca o dużo mniejszych rozmiarach i wielu zredukowanych narządach (prócz układu oddechowego i rozrodczego);

  • parazytoidy – owady pasożytujące na innych owadach, co zwykle prowadzi do śmierci żywiciela; np. gąsieniczniki składające jaja do wnętrza ciała gąsienicy motyla, która ginie po opuszczeniu jej ciała przez pasożyty;
  • kleptopasożyty (pasożyty pracy) – pasożytują na pożywieniu zebranym lub upolowanym przez osobniki innych gatunków, np. hieny zabierające zdobycz likaonom, fregaty i wydrzyki odbierające ryby mewom i rybitwom;
  • pasożyty społeczne – występują u gatunków owadów społecznych żyjących wspólnie w jednym gnieździe, jeden gatunek (pasożyt) wykorzystuje działalność drugiego gatunku (żywiciela), poprzez korzystanie ze zgromadzonych przez niego zasobów pokarmowych.

Pasożytnictwo lęgowe – pisklę kukułki w gnieździe trzcinniczka. Źródło: Wikimedia.org

Bibliografia

  1. “Biologia, Eldra Pearl Solomon, Linda R. Berg, Diana W. Martin, Claude A. Villee, ”; Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996.;
  2. Aulay Mackenzie, Andy S. Ball, Sonia R. Virdee; “Ekologia. Krótkie wykłady”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015;
  3. Grażyna Łabno; “Ekologia. Słownik encyklopedyczny”; Wydawnictwo Europa, Warszawa 2006;
  4. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna T. VIII”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999;
  5. Claude Combes; “The Art of Being a Parasite”; University of Chicago Press, 2005;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.1
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź
Pasaż zakupowy