Najlepsze strategie obrony w świecie zwierząt
Przyroda może koić zmysły, ale w rzeczywistości jest pełna rywalizacji, agresji i walki o dominację. Podczas gdy jedne gatunki słyną z drapieżności, inne wyspecjalizowały się fascynujących taktykach obronnych. Polegają one nie tylko na szybkich ucieczkach czy doskonałym kamuflażu, ale także truciznach i ogłupianiu przeciwników na wyjątkowo zmyślne sposoby. Oto 10 najlepszych strategi obronnych w świecie zwierząt!
Każdy, kto zobaczy jeżozwierza, od razu wie, że z tym gryzoniem nie warto jest zadzierać. Jego igły samym tylko zjeżeniem odstraszają od ataku, a kontuzje nimi zadane bywają dla wielu gatunków śmiertelne. Dobrze znanym przykładem skutecznej samoobrony jest też skunks ze swoją cuchnącą wydzieliną, która może oślepić. Zaskakujących pomysłów na obronę przed drapieżcami jest wśród przedstawicieli fauny jednak znacznie więcej.
Latające ryby
Aby uniknąć wodnych drapieżców ryby z rodziny ptaszorowatych (Exocoetidae) po prostu nauczyły się latać! Ponad 60 gatunków na całym świecie potrafi z impetem wyskoczyć z wody na wysokość nawet 2 metrów i szybować w powietrzu na dystansie do 100 m. W tej fenomenalnej ucieczce pomagają długie płetwy działające niczym skrzydła. W czasie lotu rozwijają też zawrotną prędkość do 60 km/h. Niestety, choć wyczyn ów pozwala skutecznie umknąć przed głodnym tuńczykiem lub makrelą, latające ryby wystawiają się na niebezpieczeństwo ze strony drapieżnych ptaków morskich oraz łodzi, na których pokładach czasami przypadkowo lądują.
Traszka Waltla
Zamieszkujące Półwysep Iberyjski oraz Maroko traszki Waltla (Pleurodeles waltl) w obliczu zagrożenia najpierw próbują uciec. Jeśli to się nie powiedzie, z gruczołów zlokalizowanych na szyi uwalniają toksyczną wydzielinę, która potrafi zabić mysz. Przyparte do muru sięgają jednak po swoją tajną broń godną filmów o superbohaterach – przebijają skórę własnymi żebrami, które wystają z ciała niczym kolce i są w stanie podać agresorowi truciznę w formie nieprzyjemnego zastrzyku. Co najważniejsze, traszki wychodzą z takiej transformacji bez żadnych szkód i szybko się regenerują „chowając” żebra do następnego razu.
Zadziornica włochata
Bardzo podobną do traszki Waltla strategię samoobrony stosuje zadziornica włochata (Trichobatrachus robustus), czyli afrykańska żaba spotykana od Kamerunu po Angolę. Ten dość duży (do 13 cm) płaz jest nietypowy już choćby tylko ze względu na „sierść”, która porasta boki i uda gotowych do godów samców. Gdyby spróbować taką żabę schwytać będzie się ona zaciekle bronić, a to łamiąc kości własnych palców i przebijając nimi skórę. Tym sposobem powstają szpony, które zaskarbiły już gatunkowi przydomek „wilkołaków”. Gdy zagrożenie minie, kości samoistnie cofają się w głąb, a tkanka się zabliźnia.
Mątwa
Jako krewne ośmiornic mątwy (Sepiida) należą do najbardziej inteligentnych i przebiegłych stworzeń wodnych. Nazywane kameleonami mórz posiadają zdolność natychmiastowej zmiany kolorów, tak, aby upodobnić się do otoczenia. Co ciekawe, nawet w ciemności potrafią trafnie ocenić barwę tła i odpowiednio wykorzystać swoje chromatofory, czyli komórki zawierające gotowy do wykorzystania pigment. Czasami mątwa przybiera barwy i desenie, które raczej niż skrywać ją przed drapieżcą, zaskakują go i płoszą. Nie jest to jedyna forma obrony sprytnych głowonogów. Wyposażone w 8 ramion i dwie przedłużone macki w obliczu zagrożenia nabierają wody w jamy płaszcza, rozpościerają wszystkich 10 odnóży i próbując odstraszyć przeciwnika imponującym rozmiarem. W stosunku do mniejszych napastników preferują natomiast taktykę błyskania swymi plamkami ocznymi. Czasami nietypowym ruchem odnóży próbują też upodabniać się do innych gatunków – jednym słowem trudno o lepszych strategów obronnych.
Ogórek morski
Kto widział kiedyś na dnie morza ogórka morskiego (Holothuroidea), na pewno odniósł wrażenie, że jest to istota zupełnie bezbronna. Nic bardziej mylnego! Niektóre gatunki, aby odstraszyć wrogów zaciskają gwałtownie mięśnie tułowia i wyrzucają odbytem część swoich jelit, które bywają toksyczne dla innych zwierząt. Ów karkołomny manewr ku podziwu nie jest wcale poważnym zagrożeniem dla ogórka, który w przeciągu kilku tygodni jest w stanie zregenerować brakujące części trzewiów. Dla naukowców fenomen ten stał się inspiracją do badań nad genami odpowiadającym za intensywną odnowę tkanek.
Strzel bombardier
W przyrodzie znamy całą grupę chrząszczy, które w celu samoobrony opanowały wyższe arkana pirotechniki. Jest ich łącznie ok. 500 gatunków, rozprzestrzenionych na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Cechą wspólną są specjalne chemiczne zbiorniki na brzuchu – w jednym znajduje się hydrochinon, a w drugim nadtlenek wodoru (inaczej woda utleniona). Gdy taki np. strzel bombardier (Brachinus explodens) poczuje się zagrożony, miesza obie substancje w specjalnej komorze, a następnie powstałą cieczą o temperaturze bliskiej 100°C strzela w kierunku łakomej żaby czy innego insekta. Zaprawiony w bojach chrząszcz potrafi dość łatwo sterować kierunkiem swej wrzącej amunicji, a efekt może dla napastników mieć skutek śmiertelny.
Frynosoma rogata
Zaskakującą strategię obrony prezentuje frynosoma rogata (Phrynosoma cornutum), czyli jaszczurka spotykana na terenie południowego USA oraz Meksyku. Gdyby jej było nie dość doskonale maskującego ubarwienia, frynsoma chętnie aktywnie odstrasza drapieżników robiąc z siebie prawdziwe monstrum. Najpierw nabiera powietrza, aby maksymalnie zwiększyć swoją objętość, wskutek czego wystające z głowy rogowate kości wydają się zdecydowanie niejadalne. Na dodatek jaszczurka zaczyna strzelać krwią z kącików oczu wprowadzając nieprzyjaciela w totalną konsternację. Krew owa miesza się ze specjalną substancją, która potencjalnym drapieżcom z rodziny psowatych po prostu nie smakuje.
Krab pomponowy
Największą fantazją w kategorii samoobrony pochwalić się może krab pomponowy (Lybia tessellata), żyjący w płytkich wodach strefy tropikalnej. Ten niewielki skorupiak mierzy zaledwie 2,5 cm, więc jest ulubioną przekąską wielu innych gatunków. Aby móc się jakoś bronić, w swych kleszczach nosi kawałki ukwiału, które wyglądają niczym pompony cheerliderek. Nie jest to bynajmniej ozdoba – czułki ukwiału wyposażone są w parzydła, które służą krabowi do obrony i polowania zarazem.
Kukang mały
Jednym z najmniejszych ssaków naczelnych jest kukang mały (Xanthonycticebus pygmaeus), stworzonko podobne nieco lemurowi i zamieszkujące obszar Kambodży, Wietnamu, Laosu i części Chin. Prowadzi ono nocny tryb życia i nie szuka zwady, ale jeśli już stanie w obliczu niebezpieczeństwa, wie dobrze, jak się bronić. Unosi ręce nad głowę, aby przybrać zastraszającą pozycję, a przy okazji ułatwić sobie dostęp od gruczołów wydzielniczych znajdujących się w okolicach łokci. Ich wydzielina zmieszana ze śliną kukanga staje się silną toksyną, która jest w stanie wywołać nawet wstrząs anafilaktycznych. Rozkoszny futrzak intensywnie oblizuje więc swoje łokcie, a uzyskaną mieszanką pokrywa własną głowę.
Fulmar zwyczajny
W naszym rankingu znalazło się również miejsce dla ptaka. Fulmar zwyczajny (Fulmarus glacialis) obserwowany jest w subarktycznych rejonach Oceanu Spokojnego i Atlantyku. Jego super talentem jest zdolność do produkcji oleju w żołądku. Złożony z trójglicerydów i wosków specyfik ma wyjątkowo nieprzyjemną woń, a fulmary w poczuciu zagrożenia katapultują go w kierunku wroga w formie cuchnącego, wymiotnego sprayu. Jest to nie tylko nieprzyjemna, ale i obezwładniająca mieszanka, która skrzydlatym napastnikom utrudnia odlot.
Egzotyczne mrówki z gatunku Colobopsis explodens niczym kamikaze eksplodują w poczuciu zagrożenia, aby uwolnić toksynę i ochronić kolonię własnym samobójstwem. Prymitywne ryby śluzice (Myxini) produkują mieszankę cukru i białek, która w wodzie staje się śluzem blokującym skrzela napastnika i zapewniającym czas na ucieczkę. Kogia krótkogłowa (Kogia breviceps) natomiast w poczuciu zagrożenia uwalnia do wody czerwono-brązową miksturę, przechowywaną uprzednio w jelitach… Jak widać, Matce Naturze fantazji i pomysłowości zdecydowanie nie brakuje!
Absolwentka Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, która oddała się pasji zgłębiania zagadek świata i pisania o nich. Specjalizuje się w ekologii, klimatologii i naukach przyrodniczo-naukowych. Żyje ponad granicami, dużo podróżuje, a w wolnym czasie pływa.
Opublikowany: 30 sierpnia, 2023 | Zaktualizowany: 22 września, 2025
- “11 of the Greatest Defense Mechanisms in Nature” Christopher McFadden, https://interestingengineering.com/lists/11-of-the-greatest-defense-mechanisms-in-nature, 7/08/2023;
- “Cuttlefish tailor their defences to different predators” Ed Yong, https://www.nationalgeographic.com/science/article/cuttlefish-tailor-their-defences-to-different-predators, 7/08/2023;
- “15 Animals With Bizarre Defense Mechanisms” Jaymi Heimbuch, https://www.treehugger.com/bizarre-defense-mechanisms-found-nature-4863042, 7/08/2023;
- “Fulmar” Birdfact, https://birdfact.com/birds/fulmar, 7/08/2023;
- “7 Impressive Animal Defense Mechanisms” Jessica Hullinger, https://www.mentalfloss.com/article/12258/7-absolutely-insane-animal-defense-mechanisms, 7/08/2023;
