Świnka (nagminne zapalenie przyusznic) - objawy, przyczyny i leczenie świnki

O śwince, zwanej również nagminnym zapaleniem przyusznic, słyszy się dzisiaj stosunkowo rzadko dzięki systemowi powszechnych szczepień dla dzieci. Naukowcy ostrzegają jednak, że w obliczu coraz większego oporu rodziców wobec wakcynacji odporność zbiorowa spada i możliwe, że już wkrótce znowu będziemy regularnie borykać się z tą nieprzyjemną infekcją. Czy świnki należy się bać?



Świnka to dziecięca choroba połączona z widocznym powiększeniem ślinianek. Źródło: shutterstockŚwinka to dziecięca choroba połączona z widocznym powiększeniem ślinianek. Źródło: shutterstock
  1. Jak można zarazić się świnką?
  2. Symptomy świnki
  3. Możliwe powikłania świnki
  4. Leczenie świnki
  5. Szczepionki na świnkę
  6. Jak uchronić się przed ryzykiem związanym ze świnką?
Świnka jest chorobą wirusową zaliczaną do typowych infekcji okresu dziecięcego. Wywołuje ją wirus RNA zaliczany do rodziny paramyksowirusów i atakujący wyłącznie ludzi, nigdy zwierzęta. Opisany po raz pierwszy w 1945 r., towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat dotykając przede wszystkim dzieci w wieku 5-9 lat. Po jednorazowym przejściu świnki możliwe jest co prawda ponowne zachorowanie w późniejszym wieku, ale sytuacja ta jest dość rzadko spotykana, a przebieg infekcji jest łagodniejszy.

W czasach przed szczepionkami oraz w krajach, gdzie dzieci się nie szczepi, częstotliwość występowania świnki jest dość wysoka, z epidemiami pojawiającymi się regularnie co 2-5 lat, często przynoszącymi ofiary śmiertelne. Rocznie na 100 tysięcy obywateli chorowało niegdyś w Europie nawet 300-700 osób, ale dziś liczby te nie przekraczają kilkunastu przypadków. Tym niemniej, z brytyjskich danych za rok 2020 wynika, że w ostatniej dekadzie liczba zachorowań stale rośnie i to w dość dynamicznym tempie. Coraz częściej odnotowuje się wybuchy epidemii świnki wśród nastolatków, którzy szczepieni byli w dzieciństwie, ale ich odporność na chorobę zdążyła już osłabnąć.

Jak można zarazić się świnką?


Wirus świnki jest wysoce zakaźny. Przenosi się głównie za pośrednictwem śliny podczas kontaktu oralnego lub poprzez inhalację, drogą kropelkową. Pozostaje również na przedmiotach i pożywieniu, co wyjaśnia łatwość transmisji między małymi dziećmi. Najwięcej infekcji obserwuje się zimą oraz wczesną wiosną.

Od momentu zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów mija nawet 14-21 dni, przy czym człowiek może zakażać dalej już na 3-4 dni przed symptomatycznym rozwojem infekcji. Co gorsza, nawet po ustąpieniu wszystkich oznak choroby zakaźność trwa jeszcze przez 7-9 dni.

Symptomy świnki


U bardzo wielu dzieci i niektórych dorosłych (nawet do 50% zakażonych) świnka przebiega zupełnie bezobjawowo. Jedyną metodą jej stwierdzenia są wówczas testy krwi pod kątem obecności przeciwciał. Niestety, mimo braku symptomów człowiek może efektywnie zakażać dalsze osoby.

Najbardziej charakterystycznym objawem świnki, któremu zawdzięcza ona swoją nazwę, jest bolesne powiększenie ślinianek przyusznych zlokalizowanych wokół ust i przed uszami. Gruczoły wydzielające ślinę są pierwszym celem wirusa, po zajęciu którego może on przesunąć się na węzły chłonne. Efektem jest widoczny obrzęk szyi połączony z wyraźnym dyskomfortem odczuwanym zwłaszcza przy dotyku lub ruszaniu głową. Czasami chorzy odczuwają z tego powodu nawet ból ucha.

Obrzękowi ślinianek towarzyszyć może złe samopoczucie, gorączka, bóle głowy i mięśni, utrata apetytu, ból gardła oraz ogólne poczucie rozbicia. Te objawy mogą też występować samodzielnie bez zajęcia gruczołów na szyi. Czasami w ramach infekcji dochodzi również do rozwoju zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, które zazwyczaj ma łagodny przebieg. Świnka powoduje również stany zapalne tkanek jąder, które pojawić się mogą nawet sześć tygodni później niż obrzęk ślinianek. Zazwyczaj ustępują one samoistnie po przebrzmieniu infekcji.
U nastolatków i mężczyzn świnka powoduje stany zapalne jąder mogące prowadzić do niepłodności. Źródło: shutterstock

Możliwe powikłania świnki


Niestety, mimo relatywnie niegroźnego przebiegu klasycznego nagminnego zapalenia przyusznic, jego powikłania mogą być poważne. Szczególnym ryzykiem obciążeni są chłopcy i mężczyźni, a dodatkowo komplikacje częściej pojawiają się u osób starszych, o osłabionej odporności i niezaszczepionych.

Stany zapalne jednego lub obu jąder pojawiające się dość często w przebiegu świnki (nawet 10-40% młodzieży i dorosłych płci męskiej) mogą niestety pozostawić po sobie trwałe zmiany. Nawet w 30-50% przypadków obserwuje się atrofię lub redukcję objętości jądra, która z kolei może prowadzić do poważnego ograniczenia płodności. Z literatury medycznej wynika, że świnka może skutkować m.in. obniżeniem ilości plemników w nasieniu, redukcją ich mobilności, a nawet ich całkowitym wyniszczeniem. Ryzyko całkowitej niepłodności w wyniku infekcji dotyczy przede wszystkim przypadku zajęcia obu jąder.

Poza tym do rzadszych, ale wcale niebagatelnych powikłań świnki należy zapalenie piersi, które dotyka nawet 30% dorosłych kobiet zarażonych wirusem, zapalenie jajników, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych pojawiające się u 5-10% chorych, a także zapalenie trzustki. Do bardzo rzadkich komplikacji zalicza się natomiast zapalenie mózgu, zapalenie nerek, stawów oraz skłonność do powracających stanów zapalnych ślinianek. Dalej, w konsekwencji choroby odnotowuje się czasami poronienia, zaburzenia pracy serca oraz częściową utratę słuchu. Dodajmy, że przy obecnym poziomie rozwoju medycyny śmiertelność świnki utrzymuje się na niskim poziomie 1,6-3,8 osób na 10 tysięcy przypadków, przy czym niemal wszystkie związane są z rozwojem zapalenia mózgu.
Tabela przedstawiająca zagrożenia związane ze świnką; opracowanie własne

Leczenie świnki


Jako infekcja wirusowa świnka zasadniczo nie jest leczona farmakologicznie – antybiotyki nie są skuteczne w jej terapii. W ciągu kilku tygodni większość dzieci i dorosłych powinna wydobrzeć bez żadnego wsparcia medycznego. Tym niemniej, dla złagodzenia dyskomfortu związanego z chorobą, poleca się przede wszystkim dużo odpoczynku w warunkach domowych. W wielu przypadkach wskazane jest również stosowanie środków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych dostępnych bez recepty – wedle zaleceń producenta.  Ponadto ulgę przynieść mogą ciepłe lub chłodne kompresy przykładane bezpośrednio na opuchnięte ślinianki. W przypadku bolesności jąder również zaleca się zimne okłady lub ewentualnie noszenie opaski mosznowej dla złagodzenia codziennych dolegliwości.

Racjonalne środki zaradcze, które pomogą zwłaszcza dzieciom, to także zwiększenie ilości płynów w diecie oraz unikanie pokarmów wymagających żucia, które przy opuchliźnie jest bardzo nieprzyjemne. Zupy, kasze, budynie i kleiki są najlepiej znoszone przez chorych. Dobrze jest też ograniczyć spożycie owoców cytrusowych i kwaśny soków, które stymulują produkcję śliny, niepotrzebnie stymulując ślinianki.

Warto pamiętać, że świnka jest chorobą zakaźną i łatwo przenosi się na osoby, z którymi obcujemy. Z tego względu zalecana jest samoizolacja chorego, a przede wszystkim ograniczenie jego kontaktu z innymi dziećmi i osobami o osłabionej odporności.

Bezwzględnie należy skontaktować się z lekarzem, jeśli u dziecka chorego na świnkę pojawi się:
  • silny lub narastający ból brzucha;
  • gorączka powyżej 39 stopni C;
  • trudności w jedzeniu lub przyjmowaniu płynów;
  • zawroty głowy i dezorientacja;
  • u chłopców: ból i opuchlizna jąder.
Szczepionka MMR podawana dzieciom chroni przed komplikacjami świnki. Źródło: shutterstock

Szczepionki na świnkę


W latach 70-tych XX w. wprowadzono szczepienia na świnkę, które dzisiaj dostępne są pod postacią trójskładnikowej szczepionki MMR chroniącej dodatkowo przed różyczką i odrą. W Polsce i większości krajów rozwiniętych jest ona wpisana do programu szczepień obowiązkowych i podawana jest dzieciom w wieku 13-15 miesięcy, a potem ponownie w 6 roku życia. Szczepionka ta zawiera osłabione, ale żywe szczepy przedmiotowych wirusów, w związku z czym prowokować może wyraźniejsze reakcje. Mają one zwykle charakter miejscowy – ból, obrzęki i zaczerwienienie w miejscu wkłucia – i utrzymują się 1-2 dni, po czym samoistnie ustępują. U niektórych dzieci obserwuje się również stan podgorączkowy, powiększenie węzłów chłonnych oraz wysypkę. Stosunkowo rzadko rejestrowane są poważniejsze działania niepożądane, do których należą m.in. reakcja alergiczna, drgawki gorączkowe, plamy krwotoczne oraz zapalenie mózgu w łagodnej postaci. W świetle aktualnej wiedzy medycznej nie pozostawiają one jednak trwałego uszczerbku na zdrowiu, zaś korzyści wynikające ze szczepienia dzieci preparatem MMR znacząco przewyższają potencjalne ryzyko.

Jak uchronić się przed ryzykiem związanym ze świnką?


Szczepionka ogranicza ryzyko zachorowania na świnkę, ale nie chroni przed nim całkowicie. Z badań amerykańskich wynika, że szczepione dzieci również ulegają zakażeniom, ale na 5461 przypadków pediatrycznych odnotowanych w latach 2007-2019 tylko 1% z nich rozwinął powikłania (Shepersky i in, 2021). Uważa się, że szczepienie MMR ma przede wszystkim zapobiegać długotrwałym komplikacjom infekcji, a ponadto chronić tą część populacji, która ze względów zdrowotnych nie może być szczepiona. Choć świnka nie zaszkodzi bowiem najprawdopodobniej zdrowemu dziecku, może być wyrokiem dla chorego!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

1. „Mumps” Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/mumps/symptoms-causes/syc-20375361, 14/01/2022
2. “Mumps” CDC, https://www.cdc.gov/mumps/index.html, 14/01/2022
3. “Mumps: Prevention, Symptoms, and Treatment” Erica Roth, https://www.healthline.com/health/mumps#symptoms, 14/01/2022
4. “Current Status of Mumps Virus Infection: Epidemiology, Pathogenesis, and Vaccine” Shih-Bin Su i in., https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7084951/, 14/01/2022
5. “Mumps Vaccines: Current Challenges and Future Prospects” Iman Almansour, https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fmicb.2020.01999/full, 14/01/2022
6. “Mumps and mumps vaccine: a global review” A.M. Galazka i in., https://www.who.int/bulletin/archives/77(1)3.pdf, 14/01/2022
7. “Mumps in Vaccinated Children and Adolescents: 2007–2019” Leah Shepersky i in., https://publications.aap.org/pediatrics/article/148/6/e2021051873/183441/Mumps-in-Vaccinated-Children-and-Adolescents-2007, 14/01/2022

Ocena (1.8) Oceń: