Kraby (Brachyura)

Kraby (Brachyura) – grupa krótkoodwłokowych skorupiaków z rzędu dziesięcionogów (Decapoda) obejmujący ok. 6,8 tys. gatunków zamieszkujących wody mórz i oceanów, zbiorniki słodkowodne oraz wilgotne obszary lądowe.

Występowanie i środowisko życia
Kraby występują w wodach mórz i oceanów. Największa liczba gatunków zasiedla ciepłe morza strefy tropikalnej i subtropikalnej, gdzie żyją przeważnie w pobliżu dna. Gatunki stref przybrzeżnych okresowo przebywają na lądzie, np. w zaroślach namorzynowych bądź w strefie pływów na piaszczystych i błotnistych plażach. Część gatunków zamieszkuje zbiorniki słodkowodne. Nieliczne kraby występują na wilgotnych obszarach lądowych, wracając do morza w okresie rozrodu, np. krab czerwony (Gecarcoidea natalis) żyjący w wilgotnych lasach tropikalnych.

Kraby poruszają się szybko, krocząc przeważnie bokiem, rzadziej do tyłu bądź do przodu (gatunki Libinia emarginata, Mictyris platycheles). Gatunki krabów z rodzin Portunidae oraz Matutidae potrafią pływać – ich odnóża są spłaszczone i przekształcone w wiosła. Wiele gatunków chroni się przed drapieżnikami lub wysokimi temperaturami w ciągu dnia w szczelinach skalnych, podziemnych norach lub wykopanych przez siebie jamach w piasku, np. kraby palmowe (Birgus latro), kraby skrzypki (Uca).



Historia ewolucyjna i podział systematyczny
Kraby pojawiły się najprawdopodobniej w erze mezozoicznej, we wczesnej jurze. Początki tej grupy skorupiaków mogą być wcześniejsze i sięgać ery paleozoicznej, np. znany z karbonu Imocaris uważany jest przez niektórych badaczy za prymitywnego kraba. Formy słodkowodne oddzieliły się od form morskich w kredzie, ok. 135 mln lat temu. Większość współczesnych rodzin powstała w późnej kredzie i wczesnym trzeciorzędzie.

Kraby, krótkoodwłokowe (Brachyura) stanowią infrarząd zaliczany do podrzędu Pleocyemata w rzędzie dziesięcionogów (Decapoda) w obrębie gromady pancerzowców, skorupiaków wyższych (Malacostraca). Do infrarzędu krabów należy ok. 6,8 tys. gatunków zgrupowanych w 93 rodzinach.

Budowa ciała
Kraby są skorupiakami o zróżnicowanych rozmiarach ciała; osiągają długość od kilku mm (Pinnotheres pisum) do 40 cm, przy rozpiętości odnóży do 4 m i wadze 20 kg u japońskiego kraba pacyficznego (Macrocheira kaempferi). Spłaszczone grzbieto-brzusznie ciało krabów składa się z dwóch tagm (odcinków) – głowotułowia i odwłoka.

Głowotułów jest szeroki, okrągły lub trapezowaty; okryty jest twardym, tarczowatym, owalnym lub sześciokątnym pancerzem (karapaksem). W części przedniej głowotułowia znajduje się para osadzonych na słupkach oczu złożonych. Czułki obu par są silnie skrócone. Otwór gębowy położony po stronie brzusznej otoczony jest żuwaczkami, dwoma parami szczęk i trzema parami szczękonóży.

Na głowotułowiu osadzonych jest pięć par długich, mocnych i przeważnie jednogałęziowych odnóży krocznych, z których pierwsza para przekształcona jest w potężne szczypce (często nierównomiernie rozwinięte). 

Silnie zredukowany odwłok jest krótki, wąski oraz podwinięty pod głowotułów. Odnóża odwłokowe (pleopodia) służą do podtrzymywania jaj; u samców przekształcone są w narządy kopulacyjne. Kraby nie posiadają ostatniej pary odnóży odwłokowych (uropodiów).

Układ nerwowy i narządy zmysłów
Układ nerwowy krabów jest silnie skoncentrowany. Mózg składa się z trzech części – proto-, deuto- i tricerebrum. Zwoje łańcuszka brzusznego zlewają się ze zwojem podprzełykowym w jeden zwarty kompleks komórek nerwowych.

Układ pokarmowy
Układ pokarmowy składa się otworu gębowego opatrzonego przydatkami; jamy gębowej; krótkiego przełyku; dwuczęściowego żołądka żującego z częścią wpustową z oskórkowymi zębami oraz częścią odźwiernikową połączoną z bardzo dużym gruczołem trzustkowo-wątrobowym; jelita oraz otworu odbytowego.  

Układ oddechowy
Dobrze wykształcone skrzela krabów zamknięte są w jamach (komorach) skrzelowych pod pancerzem, do których wejścia znajdują się u podstaw pierwszej pary odnóży krocznych (szczypiec). Prąd wody obmywający skrzela wytwarzany jest przez wyrostki drugiej pary szczęk (tzw. przewiewniki).

Układ krwionośny
Układ krwionośny jest otwarty; krótkie serce z trzema parami ostii położone jest w zatoce okołosercowej. Z serca wychodzą liczne tętnice zaopatrujące w krew mózg oraz narządy wewnętrzne. Barwnikiem oddechowym krwi jest hemocyjanina; liczne są amebocyty zdolne do fagocytozy.

Układ wydalniczy
Funkcję narządów wydalniczych u krabów pełnią duże gruczoły czułkowe (gruczoły zielone), których ujścia znajdują się u podstawy drugiej pary czułków.

Układ rozrodczy
Układ rozrodczy składa się z parzystych, workowatych gonad znajdujących się w środkowej części głowotułowia. Odnóży odwłokowe samców przekształcone są w narządy kopulacyjne (gonopody).

Pożywienie
Kraby są wszystkożerne. Odżywiają się głównie pokarmem roślinnym (glonami), a także bezkręgowcami (mięczakami, innymi skorupiakami), drobnymi kręgowcami (rybami) oraz padliną; niektóre gatunki żywią się planktonem lub detrytusem.

Rozmnażanie i rozwój
Kraby są rozdzielnopłciowe. Występuje silnie zaznaczony dymorfizm płciowy przejawiający się różnicami w wielkości szczypiec oraz budowie odwłoka. Samce mają większe szczypce oraz wąski i trójkątny odwłok; samice mają mniejsze szczypce i szerszy, bardziej zaokrąglony odwłok.

Występują złożone zachowania godowe – samce przyciągają samice używając feromonów (gatunki wodne) bądź wykonując tańce godowe z użyciem szczypiec (gatunki lądowe oraz okresowo przebywające na lądzie). Samce często walczą ze sobą o dostęp do samicy.

Zapłodnienie jest wewnętrzne, kopulacja odbywa się za pomocą gonopodów. Samice noszą jaja i rozwijające się zarodki na odnóżach odwłokowych. Z jaj wylęgają się larwy – żywiki, które liniejąc przekształcają się w postlarwy przypominające osobniki dorosłe– megalopy.


Bibliografia:
  1.  Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy, Czesław Jura, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
  2. Encyklopedia biologiczna T. III, Zdzisława Otałęga (red. nacz.), Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998.
  3. Invertebrate Zoology. A Functional Evolutionary Approach, Richard Fox, Robert D. Barnes, Edward E. Ruppert, Cengage Learning, Inc., 2003.
  4. Walking Sideways: The Remarkable World of Crabs, Judith S. Weis, Cornell University Press, Ithaca, 2012.
  5. Zoologia, T. 2, cz. 1. Stawonogi. Szczękoczułkopodobne, skorupiaki, Czesław Błaszak (red. nauk.), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.

Indeks nazw polskich - Kraby
A B C D E F G H I J K L Ł M N O Q P R S Ś T U V W X Y Z Ż Ź
Pasaż zakupowy