Nalewka z jarzębiny – właściwości, działanie i zastosowanie nalewki z jarzębiny

Nalewka z jarzębiny (jarzębiak) jest doskonałym przykładem na wykorzystanie darów, które Matka Natura dosłownie podaje nam jak na talerzu. Czerwone owoce znajdziemy wszak na terenie niemal całego kraju – w miastach, wsiach, na bezdrożach. Czy zamiast drogich i syntetycznych specyfików z apteki nie lepiej jest sięgnąć po tradycyjny lek, jakim jest nalewka z jarzębiny?



fot. shutterstockDomowa nalewka z jarzębiny. Źródło: shutterstock
  1. Tradycja wykorzystania owoców jarzębiny
  2. Jak powstaje nalewka z jarzębiny?
  3. Jakie właściwości lecznicze posiada nalewka z jarzębiny?
  4. Jak można wykorzystać jarzębinówkę?
  5. Nalewka z jarzębiny w kuchni
Jarzębina, inaczej jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) to dobrze znane drzewo, którego „korale” uznawane są powszechnie za symbol jesieni. Typowa dla całej Europy oraz południowo-zachodniej Azji, jarzębina od lipca do października produkuje cierpkie i gorzkawe owoce, które wraz z czasem stają się coraz czerwieńsze. Nie są one jadalne na surowo ze względu na zawartość toksycznego kwasu parasorbowego, ale, jak się okazuje, są doskonałym surowcem na przetwory, w tym właśnie nalewkę z jarzębiny.

Uwaga:
Większe ilości surowych owoców jarzębiny powodują podrażnienie śluzówki układu pokarmowego, zaburzenia oddychania, a nawet grożą śmiercią!

Tradycja wykorzystania owoców jarzębiny


Pierwsze zastosowanie jarzębiny polegało wykorzystaniu czerwonych korali w charakterze przynęty na ptaki (stąd też pochodzi łacińska nazwa gatunku). Z czasem człowiek nauczył się jednak, że zamrożenie lub krótkie przeważenie owoców pozbawia je nieprzyjemnej gorzkości, a tym samym i negatywnych skutków zdrowotnych. W tradycyjnym lecznictwie właściwości ściągające uczyniły z ekstraktów i odwarów jarzębiny środek na biegunkę, hemoroidy, bóle gardła, a nawet damskie upławy. Wykorzystywano przy tym nie tylko owoce, ale także kwiecie oraz korę z drzewa.

Szczególną popularnością medykamenty na bazie jarzębiny cieszyły się w Austrii rządzonej przez monarchię Habsburgów. Tamtejsza literatura medyczna wspomina o całej gamie herbat, syropów i nalewek, którymi leczono m.in. infekcje górnych dróg oddechowych, gorączkę, dnę moczanową oraz reumatyzm. Ponadto w europejskiej medycynie ludowej ekstrakty z jarzębiny polecano na miażdżycę, niedobory witaminowe i kaszel, a Chińczycy kurowali nimi nawet gruźlicę oraz obrzęki.

XIX i XX w. przyniósł odkrycie nowych odmian jarzębiny – mniej gorzkich i przyjemniejszych w smaku. Stały się one impulsem do pogłębionych badań nad potencjalnym wykorzystaniem Sorbus aucuparia, także w kontekście w pełni jadalnych owoców.

Jak powstaje nalewka z jarzębiny?


Najogólniej mówiąc, nalewka z jarzębiny jest alkoholowym maceratem przemrożonych owoców jarzębiny. Sposoby jej przygotowania mogą się nieco różnić i uwzględniać wykorzystanie różnych trunków. Najbardziej znany jarzębiak, wpisany na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi jako leczniczy specjał z województwa pomorskiego, jest w rzeczywistości rodzajem wódki owocowej. Oprócz silnego alkoholu oraz nalewu jarzębinowego zawiera ona również inne destylaty owocowe, destylat winny oraz karmel. Inne przepisy wykorzystują też na przykład żubrówkę czy winiak – efekt końcowy jest wówczas wzbogacony o ciekawe nuty aromatyczne.

Generalnie, sam proces produkcji nalewki jarzębinowej obejmuje przetrzymywanie starannie wybranych owoców w alkoholu przez okres 2-4 tygodni, zazwyczaj z dodatkiem substancji słodzące. Moc nalewki i jej intensywność zależy od czasu maceracji oraz proporcji składników. Najczęściej gotowy produkt ma jednak postać przejrzystego, ciemno-pomarańczowego płynu o zawartości alkoholu ok. 25%.
Nalewka z jarzębiny jest alkoholowym maceratem przemrożonych owoców jarzębiny. Źródło: shutterstock

Jakie właściwości lecznicze posiada nalewka z jarzębiny?


Owoce jarzębiny to bogactwo związków fitochemicznych, które w trakcie kilkutygodniowej maceracji przenikają do alkoholu, gdzie są stabilizowane i konserwowane. Według naukowców w czerwonych koralach jest nawet 3 razy więcej kwasu askorbinowego (witaminy C) niż pomarańczach, a ponadto zawierają pokaźne ilości dwóch innych, bardzo silnych antyoksydantów: witaminy E w postaci tokoferoli oraz beta-karotenu. Z analiz wynika również, że jarzębina bogata jest potas, fosfor, wapń, magnez, żelazo, miedź i cynk.
Na szczególną uwagę zasługuje wysoki potencjał przeciwutleniający, który warunkują przede wszystkim kwasy fenolowe oraz flawonoidy obecne w owocach Sorbus aucuparia. To one właśnie decydują o przeciwzapalnych, antybiotycznych i ochronnych właściwościach ekstraktu z jarzębiny.

Poszczególne studia sugerują na przykład, że wodny roztwór z jarzębiny posiada zdolność zwalczania komórek nowotworowych jelita grubego oraz ogranicza rozwój tak groźnych i powszechnych bakterii jak pałeczka okrężnicy czy gronkowiec złocisty, jak również wielu innych chorobotwórczych drobnoustrojów. Dalej wskazuje się, że ekstrakt jarzębinowy zapobiega rozwojowi cukrzycy typu II i ogranicza jej powikłania, ma zdolność do rozrzedzania krwi, ogranicza mnożenie się wirusów, a nawet ma działanie ochronne na układ nerwowy stanowiąc formę prewencji przecie zmianom neurodegeneracyjnym.

W popularnym zastosowaniu nalewkę z jarzębiny najczęściej jednak poleca się na zaburzenia żołądkowe związane z niestrawnością i infekcjami układu pokarmowego. Dalej może wspomagać domową kurację przeziębień i infekcji górnych dróg oddechowych i wspomagać ogólną odporność w okresie jesienno-zimowym. Wreszcie, jarzębiak w małych dawkach może być formą prewencji ataków reumatycznych, rozwoju cukrzycy oraz demencji starczej.
Tabela przedstawiająca potencjalne lecznicze właściwości nalewki jarzębinowej; opracowanie własne

Jak można wykorzystać jarzębinówkę?


Klasyczny polski jarzębiak jest popularnym aperitifem lub digestifem. Podawany przed lub po posiłku ma przede wszystkim poprawić trawienie cięższych dań i zapobiec ewentualnej niestrawności. Tradycja nakazuje, aby serwować go w temperaturze ok. 18 stopni C, a więc w postaci lekko schłodzonej.
Nalewkę z jarzębiny najczęściej poleca się na zaburzenia żołądkowe. Źródło: shutterstock

Nalewka z jarzębiny w kuchni


Najprostsza nalewka z jarzębiny

Składniki:

Przygotowanie:
Owoce należy przebrać, pozbawić z szypułek i umyć. Jeśli nie zostały zmrożone na drzewie, wkładamy je do zamrażalnika na 48 godzin. Po wyjęciu jarzębinę umieszczamy w sicie i przelewamy wrzątkiem. W dużym słoju łączymy owoce, sok z cytryny, cukier, a także po 500 ml wody i spirytusu. Całość zakręcamy i odstawiamy w ciemne miejsce na 3 tygodnie. Po tym czasie dolewamy resztę wody i spirytusu i znów odstawiamy na dalsze 3 tygodnie. Na koniec całość odcedzamy i pozostawiamy jeszcze w ciemnej butelce na miesiąc, do dojrzenia.


Aromatyczna miodowa nalewka z jarzębiny

Składniki:

Przygotowanie:
Oczyszczone i umyte owoce lekko miażdżymy i łączymy w słoju z suszonymi owocami. Całość zalewamy miodem i spirytusem i odstawiamy w ciemne, ciepłe miejsce na 4 tygodnie. Po tym czasie nalewkę filtrujemy i odstawiamy na dalszy miesiąc do chłodu, aby się wyklarowała.
Należy oczywiście pamiętać, że nalewka z jarzębiny jest napojem silnie alkoholowym, co samo w sobie jest kontrowersyjne ze zdrowotnego punktu widzenia. Stosowana przez ludzi dorosłych, bez uzależnień i w rozsądnych ilościach może być ciekawym urozmaiceniem domowej apteczki. W żadnym przypadku nie powinna być jednak podawana dzieciom i młodzieży!
Ekologia.pl (Agata Pavlinec)

Bibliografia

1. „The Sorbus spp.—Underutilised Plants for Foods and Nutraceuticals: Review on Polyphenolic Phytochemicals and Antioxidant Potential” Viive Sarv i in., https://www.mdpi.com/2076-3921/9/9/813/htm, 27/12/2021
2. “Ethnopharmacologically important but underestimated genus Sorbus: a comprehensive review” Agnieszka Sołtys i in., https://link.springer.com/article/10.1007/s11101-020-09674-9, 27/12/2021
3. “The Effect of Standardised Flower Extracts of Sorbus aucuparia L. on Proinflammatory Enzymes, Multiple Oxidants, and Oxidative/Nitrative Damage of Human Plasma Components In Vitro” Monika A. Olszewska i in., https://www.hindawi.com/journals/omcl/2019/9746358/, 27/12/2021
4. “Mountain ash” RxList, https://www.rxlist.com/mountain_ash/supplements.htm, 27/12/2021
5. “Health benefits of Mountain ash (Rowan berry)” Health Benefits Times, https://www.healthbenefitstimes.com/mountain-ash-rowan-berry/, 27/12/2021

Ocena (2.8) Oceń: