Płomiennica zimowa (Flamullina velutipes)

Wstęp

Płomiennica zimowa Flamullina velutipes to pyszny grzyb jadalny z rodziny obrzękowcowatych Physalacriaceae, wysoko ceniony z racji swej dostępności zimą i na przedwiośniu. Kolejnymi, niebagatelnymi zaletami tego grzyba są: odporność na gnicie, wyborny smak (przypominający owoce morza albo ryby) i możliwość uprawy.

Sezon

Płomiennica zimowa zawiązuje w Polsce owocniki znacznie później niż większość grzybów jadalnych, bo od października do grudnia w ostre zimy, a w łagodne do marca.

Występowanie

Płomiennica zimowa jest nader pospolita w strefach umiarkowanych Eurazji i Ameryki Północnej, zawleczona do Australii. Początkowo rozwija się jako pasożyt drzew i krzewów liściastych, potem rośnie na ich obumarłych pniakach, do kilku metrów nad ziemią. W Polsce preferuje szybko rosnące drzewa łęgów: wierzby i topole, aczkolwiek trafia się również na wielu innych gatunkach (olsze, brzozy, graby, buki, dęby, klony, jesiony, wiązy, lipy,  jabłonie, jarzębinę, bez czarny, porzeczkę czarnąmorwy, kasztanowce czy roztrzeplin wiechowaty), w lasach, parkach miejskich i na cmentarzach. W innych regionach preferowane są inne gatunki drzew-gospodarzy np.: w Chinach wiązowiec chiński. Na iglakach płomiennicę zimową obserwuje się tylko wyjątkowo (zwykle na tujach).

Wygląd

Owocniki płomiennicy zimowej  wyrastają grupami, zazwyczaj blisko podstawy pnia, czasem kilka metrów nad gruntem.

Kapelusz młodych okazów początkowo półokrągły, później bardziej płaski, osiąga 1-7 (wyjątkowo do 10) cm średnicy, w rozmaitych odcieniach żółtej lub brązowej pomarańczy. Dość charakterystyczna powierzchnia: gładka, lśniąca i śliska, zwłaszcza podczas odwilży i w dni wilgotne.

Blaszki u zimówki aksamitnej wypukłe, rzadkie, najbliższe nóżki zaokrąglone, koloru białawego, u starszych owocników ochrowo żółte lub złocisto-czerwone.

Trzon płomiennicy zimowej bez pierścienia, rurkokształtny, rozdęty, pusty wewnątrz, ciemny w kolorze, zamszowy w dotyku (właśnie ten zamszowa faktura pozwala całkiem nieźle odróżniać płomiennice od podobnych kształtem i barwami trujących grzybów nadrzewnych). Bywa boczny bądź centralny, niemal zawsze wyrasta krzywo, koloru brązowo-czarnego, przy kapeluszu wyraźnie jaśniejszy, niekiedy niemal żółty. Skórka trzonu traci barwę w reakcji z siarczanem żelaza.

Miąższ owocników płomiennicy zimowej jest zwykle białawy bądź kremowy, giętki, nieco łykowaty w nóżce, o trudno wyczuwalnym, ale przyjemnym smaku i woni. Nie zmienia koloru po przekrojeniu lub zmiażdżeniu.

Zarodniki gładkie, nieamyloidalne, mierzące 6-9 × 4-4,5 µm, okrągławe i szkliste (półprzezroczyste). Wysyp zarodników biały, nieamyloidalny.

To bardzo ważna dla grzybiarzy i kucharzy cecha, pozwalająca odróżnić monetkę aksamitnotrzonową od jej trujących „sobowtórów”, zwłaszcza hełmówki obrzeżonej Galerina marginata, łuszczaka zmiennego Kuehneromyces mutabilis, maślanki wiązowej Hypholoma fasciculare, albowiem wszystkie trzy ostatnie odznaczają się ciemnymi zarodnikami. Podobnie jak w przypadku opieniek, tak i u płomiennicy zimowej najniebezpieczniejsza dla konsumentów bywa mylenie jej z ww. hełmówką obrzeżoną. Nierzadko takie pomyłki kończą się śmiercią.

Zimówkę można również pomylić z niektórymi kruchaweczkami Psathyrella, co jest niezbyt groźne. Kruchaweczki są jadalne, jedynie gorsze w smaku.

Płomiennice zimowe (monetki aksamitne) dostępne w handlu różnią się mocno od zebranych w lesie czy parku. Owocniki okazów uprawnych odznaczają się silnie wydłużonymi trzonami, niewielkimi kapeluszami, stąd ich handlowa nazwa „grzyb-lilia”. Takowy kształt wynika z warunków uprawy, prowadzonej na słomie lub wyrzynkach drzew liściastych bez dostępu światła.

Właściwości

Płomiennica zimowa podobnie jak opieńki poraża osłabione drzewa i krzewy liściaste, a potem rozkłada je jako roztocze (saprotrof).

Płomiennicę zimową wysoko ceni się w wielu krajach Eurazji jako dostępny zimą, łatwy w transporcie i przechowywaniu, dający się hodować grzyb jadalny. Na Dalekim Wschodzie znana jako futu bądź enoki, a jej smak porównywany bywa do ryb i owoców morza. W samej tylko Japonii z upraw pochodzi 100 tys. ton płomiennic rocznie. Czyni to ją szóstym co do ważności grzybem uprawnym świata.

Trwają prace nad własnościami leczniczymi, zwłaszcza przeciwutleniającymi, w mniejszym stopniu przeciwzapalnymi, przeciwbakteryjnymi, ogólnie wzmacniającymi i odmładzającymi. Pojawiają się opinie o szkodliwym wpływie spożywania płomiennic zimowych na serce. Cytotoksyny zawarte w płomienicy generalnie uważane są za niegroźne dla zdrowych ludzi, zwłaszcza przy spożyciu.

Zastosowanie

W Polsce płomiennica zimowa jest niedopuszczona do obrotu handlowego, świetna do marynat i zup. W niektórych krajach np.: Rosji spożywa się tylko kapelusze.