Definicja pojęcia:

restytucja

Restytucja – przywrócenie przyrodzie gatunku zagrożonego wymarciem wskutek zmian środowiskowych, utraty siedliska bądź nadmiernego wyniszczenia populacji w wyniku działalności człowieka. Restytucja prowadzona jest zwykle w warunkach sztucznych i polega na stworzeniu dla pozostałych przedstawicieli danego gatunku odpowiednich warunków do życia i rozmnażania oraz opracowaniu programu hodowlanego w celu odtworzenia populacji zdolnej do samodzielnego przetrwania w warunkach naturalnych.
  1. Główne cele i metody restytucji gatunków
  2. Reintrodukcja
  3. Programy restytucji gatunków w Polsce i na świecie

Główne cele i metody restytucji gatunków

Głównym celem restytucji (łac. restitutio – odbudowa, naprawa) jest odtworzenie lub częściowa odbudowa populacji gatunku zagrożonego wyginięciem wskutek zmian środowiskowych i nieracjonalnej działalności człowieka przejawiającą się głównie przez prowadzenie gospodarki rabunkowej. Masowe polowania w celach komercyjnych, pozyskiwanie ze środowiska rzadkich gatunków oraz niszczenie i fragmentacja siedlisk przyczyniają się do coraz szybszego ich zanikania w środowisku naturalnym.

Restytucja obejmuje działania mające na celu zapewnienie osobnikom zagrożonych gatunków odpowiednich warunków do życia i rozmnażania. Restytucja prowadzona jest przeważnie w warunkach sztucznych, poza naturalnym środowiskiem występowania danego gatunku (ochrona ex situ). Programy hodowlane mające na celu odbudowę populacji danego gatunku realizowane są głównie w rezerwatach, ogrodach botanicznych i zoologicznych, ośrodkach restytucji gatunków, a także poprzez tworzenie banków genów i nasion.

Restytucja powinna być przeprowadzana zgodnie z zaleceniami wynikającymi z badań naukowych (w szczególności botaniki, zoologii, genetyki i ekologii) dotyczących wymagań siedliskowych danego gatunku, przyczyn spadku liczebności na danym obszarze oraz oszacowania potencjalnych zagrożeń. Wnioski płynące z tych badań powinny być poparte wprowadzeniem odpowiednich procedur organizacji i metodyki programów hodowlanych, czego wynikiem jest uzyskanie populacji o zróżnicowanej puli genowej i odpowiedniej liczebności, która zdolna jest do samodzielnego przetrwania po wprowadzeniu do środowiska naturalnego (reintrodukcji).
Pisklę kondora kalifornijskiego (Gymnogyps californianus) wychowywane w niewoli w ramach programu reintrodukcji tego gatunku na obszary Kalifornii, Arizony i płn. Meksyku. Wikimedia.org

Reintrodukcja

Reintrodukcja, czyli ponowne wprowadzenie osobników danego gatunku do środowiska naturalnego, jest jedną z metod restytucji gatunku. Głównym celem reintrodukcji jest ustanowienie silnej, genetycznie zróżnicowanej i samowystarczalnej populacji na dawnym obszarze występowania, bądź wzmocnienie istniejącej na danym obszarze populacji o niewielkiej liczebności.

Osobniki gatunku reintrodukowanego na danym obszarze mogą być pozyskiwane z innych, dziko występujących populacji o zbliżonej puli genetycznej i podobnych wymaganiach siedliskowych (pozyskiwanie in situ). Sposób ten zwiększa prawdopodobieństwo powodzenia reintrodukcji danego gatunku ze względu na większy stopień dostosowania tych osobników do wybranego siedliska.

Większość reintrodukowanych gatunków stanowią gatunki zagrożone wyginięciem. Zgodnie z kategoriami Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) są to gatunki narażone (VU – vulnerable), zagrożone (EN – endangered), krytycznie zagrożone (CR – critically endangered) oraz wymarłe na wolności (EW – extinct in the wild), w związku z czym ich pozyskiwanie z dzikich populacji jest bardzo utrudnione, a często wręcz niemożliwe. Osobniki gatunków zagrożonych pochodzą więc z hodowli sztucznych (pozyskiwanie ex situ) i często wykazują różne adaptacje genetyczne do życia w niewoli, co negatywnie wpływa na ich zdolność reprodukcyjną; są także bardziej podatne na stres związany np. z obecnością człowieka (antropofobia) oraz ponownym wprowadzeniem do środowiska naturalnego.

Sukces reintrodukcji gatunków pozyskiwanych z dzikich populacji i sztucznych hodowli zależy w dużej mierze od obecności drapieżników, konkurencji innych gatunków o podobnych wymaganiach siedliskowych i pokarmowych, podatności na patogeny oraz warunków klimatycznych panujących na danym obszarze. Populacje gatunków zagrożonych cechują się przeważnie niewielką liczebnością, z czym wiążą się takie zagrożenia, jak m.in. kojarzenia krewniacze (chów wsobny) prowadzące do zmniejszania się różnorodności genetycznej oraz obniżenie dostosowania (depresja inbredowa).
Żurawie krzykliwe (Grus americana) odbywające proces adaptacji do naturalnego środowiska w wolierze reintrodukcyjnej. Wikimedia.org

Programy restytucji gatunków w Polsce i na świecie

Obecnie na świecie realizowanych jest wiele programów restytucji zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. Wiele programów przywracania zagrożonych gatunków do środowiska naturalnego zakończyła się pełnym sukcesem, czego przykładem może być udana restytucja:

Żubr europejski (Bison bonasus). Wikimedia.org
Prowadzone są także prace nad restytucją susła moręgowanego (Spermophilus citellus) na obszarze Polski (województwa opolskie i śląskie), foki szarej (Halichoerus grypus) w Zatoce Gdańskiej, konia Przewalskiego (Equus przewalskii) w Mongolii, Chinach i Kazachstanie i na Ukrainie, kondora kalifornijskiego (Gymnogyps californianus) w Kalifornii i Meksyku, ibisa grzywiastego (Geronticus eremita) we Włoszech i Austrii oraz żurawia krzykliwego (Grus americana) w Stanach Zjednoczonych.
Foka szara (Halichoerus grypus) w fokarium Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego. Wikimedia.org

Bibliografia

  1. Eldra Pearl Solomon, Linda R. Berg, Diana W. Martin, Claude A. Villee; “Biologia”; Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996;
  2. Grażyna Łabno; “Ekologia. Słownik encyklopedyczny”; Wydawnictwo Europa, Warszawa 2006;
  3. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); “Encyklopedia biologiczna T. IX”; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999;
  4. Douglas Futuyma; “Ewolucja ”; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005;
  5. David Quammen; “The Song of the Dodo: Island Biogeography in an Age of Extinction, ”; ;
  6. Johnatan Elphick; “The World of Birds”; Natural History Museum, London, 2014;
Legenda. Pokaż objaśnienia oznaczeń i skrótów
Szukaj
Oceń stronę
Ocena: 4.5
Wybór wg alfabetu:
a b c ć d e f g h i j k l ł m n o q p r s ś t u v w x y z ż ź